* آرش شفاعي

تعطيلي دو روزه پايتخت کشور به دليل هجوم ذرات ريز گرد معلق در هوا ناگهان نگاههاي جامعه را که به مسايل سياسي معطوف بود

به سمت معضلات زيست محيطي سوق داد که در سالهاي اخير از آن غفلت شده است.
اگر چه حفاظت از محيط زيست به عنوان تکليف ثابت دولتها بر اساس قانون اساسي به مجموعه اي از عملکردهاي همه سازمانها و نهادهاي زير مجموعه دولت و خارج از اين مجموعه نياز دارد، مهمترين سازماني که در اين حيطه وظيفه حاکميتي را بر عهده دارد سازمان حفاظت از محيط زيست کشور است که رئيس آن درقامت معاون رئيس جمهوري در جلسات هيأت وزيران حضور دارد و بايد با برخوردهاي قاطع، سريع و کارشناسي شده در برابر زياده خواهي دستگاههاي دولتي براي نفوذ به عوامل طبيعي به بهانه پيشبرد اهداف سازماني خود مقاومت کند.
در طول چهار سال گذشته که خانم دکتر فاطمه واعظ جوادي مسؤوليت اين سازمان را بر عهده داشته است، علاوه بر خدمات و پيگيري هاي مثبتي که اين سازمان در کارنامه خود ثبت کرده است، عملکردهايي از اين سازمان دولتي مهم مشاهده شده است که نقش سازمان و نگاه حفاظتي از محيط زيست را به اولويت دست چندم مجموعه کابينه تبديل کرده است.
نکته مهمي که در اين زمينه بايد به آن توجه کرد اين است که همه دستگاههاي دولتي در جهت انجام خدمات عمومي و وظايف خدماتي خود علاقه مند به گسترش حوزه فعاليتهايشان هستند. اين نگاه که در نوع خود نگاهي مثبت و قابل تقدير است در پاره اي از موارد اين اهداف خدماتي کوتاه مدت با سرمايه هاي بلند مدت ملي در حوزه هايي مانند حفظ ميراث فرهنگي يا سرمايه محيط زيست کشور در تعارض است.




دراين موارد است که سازمانهاي متولي اين امور بايد با اتکا به نظرات کارشناسان خود و با حفظ نگاه سرمايه اي و بلند مدت در برابر اهداف کوتاه مدت همکارانشان در دولت مقاومت کنند و جلوي نابودي سرمايه هاي برگشت ناپذير ملي را بگيرند.
اين مقاومت در صورتي اتفاق مي افتد که اولاً نگاه رئيس جمهور و مجموعه دولت حمايتي باشد و ثانياً خود سازمان توانمندي ايستادگي در برابر فشارهاي مجموعه هاي ديگر دولتي را داشته باشد و بتواند نخست با استدلالهاي کارشناسانه و سپس با استفاده از اختيارات قانوني خود و در مرحله ديگر نهادهاي حاکميتي جلوي اتلاف سرمايه هاي کلي را بگيرد.
عملکرد چهارساله اخير سازمان محيط زيست نشان مي دهد که در موارد بسياري در برابر خواسته هاي معارض با اهداف زيست محيطي کوتاهي شده است و اين کوتاهي ها در مجموع باعث شده گاه شاهد باشيم احداث يک جاده روستايي به مرگ يکي از مناطق مهم زيست محيطي کشور تبديل شود.
* ماجراي ريزگردها
نقطه اوج عملکرد منفي سازمان محيط زيست در نگاه مردم و رسانه ها هجوم ريزگردها به پايتخت بود، اما حقيقت اين است که اين اتفاق تنها گوشه اي از تظاهرات غفلت طولاني مدت از حفظ ميراث هاي ملي زيست محيطي بود.
اگر در سالهاي گذشته به نابودي درياچه ها و تالابهاي کشور در مناطق جنوب، جنوب غرب، جنوب شرق و مرکز کشور توجه مي شد و گزارشهاي پياپي رسانه ها در خصوص نابودي درياچه ها و تالابهاي بختگان، نيريز، ميقان، پريشان، گاو خوني، هامون و انزلي توجه نشان داده مي شد، مي توانستيم در برابر اين هجوم به صورت طبيعي مقاومت کنيم.پديده هجوم ريزگردها، پديده اي است که از اين پس به عنوان يک بحران جدي و تکرار شونده بايد به آن عادت کنيم همچنان که روز 21 تيرماه نيز ماهواره هاي ناسا از هجوم پيش رونده ميلياردها تن گرد و خاک ازعراق به سمت ايران، عربستان و ديگر کشورهاي منطقه خبر داد.
اين پديده، پديده اي نيست که يک شبه يا يک ماهه ايجاد شده باشد تا با يک سفر خارجي مقامهاي زيست محيطي کشورمان خاتمه يابد، نابود شدن تدريجي اکوسيستم طبيعي عراق به خصوص مرگ خاموش رودخانه فرات به دليل سدسازي هاي پرشتاب در ترکيه، عراق، سوريه و ايران در کنار سياست خشک کردن هورها و آتش زدن نيزارهاي جنوب عراق توسط رژيم بعث در تلاش براي خاموش کردن حرکتهاي اعتراضي شيعيان اين کشور امروز خود را در قالب اين پديده خسارت بار نشان مي دهد.
کارشناسان معتقدند، مقصر اصلي در ايجاد اين پديده دولت ترکيه است که با احداث سدهاي متعدد بر روي سر شاخه هاي فرات براي تأمين آب مورد نياز خود و ايجاد فشار دائمي بر دولتهاي عراق بر سر کشمکشهاي سياسي محيط زيست کل منطقه را دچار تزلزل کرده اند و کشورهاي متضرر به خصوص ايران بايد در اين باره ترکيه را به پذيرش مسؤوليتهاي بين المللي اش وادار کنند.
مقامهاي کشور ما نيز در اين قضيه مقصرند، چرا که اکوسيستم کشور را در مقابل خطرات اين بحران خلع سلاح کرده اند و با مرگ تدريجي درياچه اروميه در سالهاي نه چندان دور شاهد پيشرفت پديده فوق به شمال غرب ايران نيز خواهيم بود.
روزي که در برابر مجوز اکتشاف معادن نمک در درياچه ميقان اراک سکوت کرديم، مرگ تدريجي درياچه پريشان کازرون در هجوم لودرهاي راهسازي روستايي و چاه هاي عميق را تماشا کرديم و يادمان رفت که خشک شدن گاو خوني علاوه بر خشکسالي، دلايل انساني نيز داشته است، بايد منتظر اين روزها مي شديم.
همان روزهايي که تهران به دليل هجوم ريزگردها تعطيل شد، گرد و غبار در شيراز 10 برابر، در لرستان 12 برابر، در کردستان 35 برابر و در کرمانشاه 21 برابر استاندارد بود، چرا کسي از ريه هاي پر گرد و غبار شهروندانمان در اين شهرها حرفي نزد؟
استان خوزستان، همان استاني که مقاومت مردمش در برابر تجاوز دشمن، تمام مردم ايران را در برابر سلطه بيگانه بيمه کرد از سال 1380 تا همين امروز با پديده گرد و غبار روبه رو بوده است و در سال 1386 تعداد هجومهاي گرد و غبار در اين استان به 31 و در سال 87 به 55 نوبت رسيده است. آبادان و خرمشهر تقريباً در زير لايه اي از گرد و خاک گم شده است، اما ناگهان همه نگران تهراني ها شدند، اگر تهراني ها مورد احترام و عزيز دولت هستند، آمار مرگ خاموش آنها در اثر آلودگي هوا را در کنار دلايل عدم تشکيل کميته کاهش آلودگي هواي پايتخت به صورت شفاف اعلام کنيد.
چرا کسي توضيح نمي دهد که حجم وسيع سدسازي ها در استان خوزستان در تغيير شرايط محيطي و مرگ رودخانه هاي استان تأثيري داشته است يا نه؟
اين تنها به دوره مديريت خانم جوادي برنمي گردد، اما در اين دوره حجم تخريب تشديد شد و علاوه بر نابودي ظرفيتهاي آبي کشور (که البته بخشي از آن به دليل خشکسالي بود) پارکهاي ملي و مناطق حفاظت شده نيز از دستبرد انسان زياده جو در امان نماند.
نابود شدن بخشي از پارک ملي لار به دليل راه سازي، پارک ملي نخجير به دليل انتقال گاز و از همه مهمتر ورود به محوطه پارک ملي کوير براي اکتشاف نفت و ذخيره سازي گاز احداث کنارگذر تالاب انزلي و آزادسازي احداث صنايع پتروشيمي در شمال تنها بخشي از کاسته شدن تدريجي مقاومت سازمان محيط زيست در برابر عمليات عمراني تخريب گر سازمانها و وزارتخانه هاي دولتي است.
* بحران از داخل سازمان
يک سازمان در صورتي مي تواند در برابر فشارهاي بيروني مقاومت کند که توانايي جمع کردن امکانات در داخل خود را به خوبي داشته باشد. سازماني که در داخل خود با بحران روبه روست نمي تواند در خارج از حيطه وظايف سازماني خود دفاع کند.صداي کارشناسان سازمان محيط زيست، سازمانهاي مردم نهاد و رسانه ها در دفاع از محيط زيست زماني به خوبي به گوش مي رسد که رئيس سازمان بتواند در مجموعه دولت از اين صداي دلسوزانه با قاطعيت دفاع کند و زماني صداي رئيس سازمان قاطعانه به گوش مي رسد که مجموعه عوامل سازماني در جهت اهداف تعريف شده حرکت کنند نه اينکه به فکر رفع و رجوع بحرانهاي پي در پي باشند؛ بحرانهايي که زمزمه هاي تغيير رئيس سازمان را به صورت جدي مطرح کرد، اما نزديک شدن به زمان انتخابات عمر رياست فعلي را تمديد کرد.
مشکلات ايجاد شده درباره همسر رئيس سازمان، صدور مجوز برگزاري سيرک در پارک پرديسان، تشديد آلودگي شهرهاي صنعتي درکنار عدم انتصاب مسؤولان مرتبط در طول چهار سال درمجموعه سازمان، صدور مجوزهاي احداث شکارگاه و مناطق طبيعت گردي و مسايلي مانند آن باعث شد سازمان محيط زيست به جاي دفاع از محيط زيست و گونه هاي گياهي و جانوري و پارکها و مناطق حفاظت شده به سازماني منفعل و در موضع دفاعي تبديل شود که در اجراي اصل 50 قانون اساسي ناتوان مي نمايد.

اخيراً اخباري درباره حضور موجوداتي مزاحم به نام ريزگرد در آسمان شهرهايي از جمله تهران مشاهده شده است که بر خلاف القائات روزنامه ها نه تنها براي سلامتي مردم مضر نيست، بلکه چنان که در زير خواهد آمد، خيلي هم مفيد است بر منکرش هم لعنت.
ما در زير دلايل کارشناسي اين مفيد بودن را خدمت خوانندگان عزيزمان ارايه مي کنيم تا بدانند و آگاه باشند که القائات گاهي چه کارهايي مي کند که نبايد بکند البته مدارکش هم موجود است که ارايه مي کنيم.
اولين دليل اينکه ريزگردهايي که به تهران رسيدند خيلي مفيد است، اين است که سرانجام يک بهانه اي پيدا مي شود که دو سه روزي تعطيلي دست بدهد و اين تعطيلي بچسبد به پنج شنبه و جمعه و دست زن و بچه مان را بگيريم و برويم شمال با خيال راحت بنشينيم يک گوشه اي و محيط زيست را آلوده کنيم و آمار تصادفات را افزايش دهيم. البته به خاطر داشته باشيد که اين مسايل کم اهميت نبايد باعث شود که مردم شهرهاي غربي و جنوب غربي ايران خداي نکرده خواستار تعطيلي ادارات شوند، چرا که به گفته استاندار خوزستان، ضرر تعطيلي خيلي بيشتر است و تازه از آن مهم تر اين است که سرانجام تهراني گفته اند، اهوازي گفته اند.
دليل دوم اين ريزگردها اين است که ما گستره خدمات شبانه روزي مان را افزايش مي دهيم و بعد از خشک کردن تالابها و افزايش بيابان زايي و اقدامهايي ارزنده نظير آن مي رويم و بيابانهاي عراق را مالچ پاشي کنيم و مي دانيد که چون ما پول نفتمان را از زير زمين بيرون آورده ايم ريختنش روي زمين ولو زمين ديگران باشد، خيلي جاي دوري نمي رود، به خصوص اگر زمين، زمين همسايه باشد که احترامش واجب است.
دليل سوم اين است که سرانجام اين وسط چشممان به رؤيت بعضي از مسؤولان کوشا روشن مي شود و آنها مي آيند و با يک ادبيات خيلي قشنگي به ما حالي مي کنند که چقدر به فکر ما بوده اند و اصلاً هم به ما ربطي ندارد که اداره کل جلوگيري از آلودگي يا چيزي شبيه اين چهار سال است مدير کل ندارد؛ ندارد که ندارد، کارها که روي زمين نمانده است، توي هوا انباشته شده است.
راستي آقاي حداد عادل را اگر پيدا کرديد، بگوييد که اين واژه قشنگ ريزگرد را توي دفتر واژه هاي جديد فرهنگستان ثبت کند؛ هر چه باشد ريزگرد از کش لقمه که قشنگ تر است، به خصوص از واژه هايي که براي جعبه پيتزا ساخته اند.
تقويم را بياوريد ببينيم تعطيلي وسط هفته توي اين روزها کي داريم که دعا کنيم يک ريزگردي بلند شود، قليانمان را دور از چشم آقاي لنکراني چاق کنيم، بزنيم به شمال. مردم چه گلايه اي از مسؤولان دارند؟ استغفرا...!

خانم دکتر فاطمه واعظ جوادي معاون رئيس جمهور و رئيس سازمان حفاظت محيط زيست در سالهاي اخير در اظهارنظرهايي که در گفتگوهاي اندکش با رسانه ها داشته است به مسايل مختلف پيرامون حوزه تحت مسؤوليتش اشاره کرده است.
در زير گزيده اي از اظهارنظرهاي اين مقام مسؤول در دوران مسؤوليتش را براي قضاوت افکار عمومي تقديم خوانندگان مي کنيم:

مشاور سابق رئيس سازمان
15 بهمن 87 در مصاحبه با ايرنا:
رئيس سازمان حفاظت محيط زيست گفت: همسرم «مجيد يزداني» مدتي در زمان رياست خانم «معصومه ابتکار» در سازمان محيط زيست فعاليت داشت.
واعظ جوادي افزود: پس از انتصابم به رياست سازمان حفاظت محيط زيست و با توجه به رشته تحصيلي و تجارب آقاي يزداني در موضوعات زيست محيطي، وي مدتي به عنوان مشاور رئيس سازمان نيز فعاليت داشت.
به گفته وي، يزداني اکنون در کميته ملي طبيعت گردي وابسته به سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري فعاليت دارد.

نمي دانم... سکوت
مصاحبه با روزنامه همشهري در سال 1386:
جاده ابر ساخته مي شود؟
-... (سکوت)
شما با آن موافق هستيد؟
-... (سکوت)
سرعت بيابان زايي در ايران چقدر است؟
- نمي دانم
سرعت تخريب جنگلها چقدر است؟
- شما آمارش را به ما بدهيد.
سرعت فرونشست آبهاي زيرزميني در ايران چقدر است؟
- اينها حاصل کار يک روزه نيست. اين موارد حاصل بسياري از مسايل طي سالهاست. طي سالها دستکاري بشر. ما چون نگاه توحيدي مان را عوض کرديم کارمان به اينجا رسيده. ما کار خدا را يعني آن نظام آفرينش و ادبيات خلقت را چون کنار گذاشتيم، کارمان به اينجا رسيده.

لجشان گرفته
در گفتگو با خبرگزاري مهر:
دکتر جوادي همچنين در خصوص شايعات پيرامون برکناري وي به خبرنگار مهر گفت: اينها به خاطر مخالفتهاي من با برخي درخواستها مثل احداث پالايشگاهها و ساخت و سازهاي صنعتي متأسفانه مباحثي را مطرح مي کنند که حق نيست و من کار خودم را انجام مي دهم.
معاون رئيس جمهور با اشاره به سابقه انتقادات از فعاليتهايش از سال اول ورودش به کابينه فشارهاي وارده از سوي رسانه ها را نوعي لجبازي مخالفانش توصيف کرد که «اوايل مي گفتند، تخصص من مرتبط با موقعيتم نيست و حالا که فهميدند تخصص من مرتبط هست، لجشان گرفته و دارند فشار مي آورند.»

مردم از مسؤولان گلايه اي ندارند
مصاحبه با صدا و سيما در برنامه زنده شبکه دو- همين چند روز پيش:
معاون رئيس جمهور در پاسخ به اينکه «الان که گرد و غبار به تهران رسيده است، مسؤولان چرا تازه به فکر افتاده اند»، ضمن رد کردن اظهارات کامران نجف زاده، آن را «القائات» خواند.
نجف زاده در ابتداي گفتگو خواستار اعلام محل استقرار فعلي رئيس سازمان محيط زيست شده بود و آن را حق مردم دانست که بدانند مسؤولان محيط زيستي شان در اين آلودگي کجا هستند که با واکنش منفي واعظ جوادي روبه رو شد.
مجري اين مصاحبه در ادامه اظهار داشت که «چرا بايد وضعيت طوري شود که مردم خوزستان آرزو داشته باشند اين پديده به تهران برسد تا مسؤولان کاري بکنند»، اين مقام دولتي در ادامه فرافکني اش گفت: «شما حق نداريد از زبان اين مردم سخن بگوييد و آنها خود مي دانند اين گرد و خاک ناشي از عوامل طبيعي است و هيچ گاه از مسؤولان گلايه اي نداشته اند! » در همين حال، نجف زاده از اين شايعه که دفتر آلودگي هوا سازمان حفاظت محيط زيست، چهار سال بي رئيس را پشت سر گذاشته، سخن گفت.
رئيس سازمان حفاظت از محيط زيست در واکنش به اين شايعه گفت: «اين درست نيست، بلکه ما يک استاد دانشگاه را براي مدتي منصوب کرديم، اما ايشان به دلايلي کناره گيري کردند، اما اينطور نيست که کارها پيگيري نشود.»
لازم به ذکر است که نجف زاده در حالي که سعي داشت سؤالهاي خود را بپرسد، بارها با واکنش واعظ جوادي روبه رو شد و در واکنشي گفت: «شما که 40 ساعت حرف مي زنيد پس بگذاريد بنده که چهار ساعت به خاطر شما در پاسگاه معطل شده ام، صحبت کنم.»
وي، بخش خبري 30:20 را متهم به پرداختن به مسايل حاشيه نموده و تصريح کرد که طرح اين مسايل، موضوعيتي در رسانه عمومي ندارد.
چند روز پيش نيز مدير کل سازمان محيط زيست خوزستان در مورد کم کاري ها و يا عدم تعطيلي اين استان گفت: «مردم خوزستان عادت کرده اند و نيازي به تعطيلي نيست، چون ضرر تعطيلي بيشتر است و نفعي ندارد! »

صدايم درنمي آمد
خبرگزاري فارس 26 بهمن 87
وي درباره اين سؤال که علي رغم مسايل ايجاد شده آيا سازمان مخالفتهاي خود را در مورد پروژه هايي که در ارزيابي زيست محيطي رد مي شوند، افزايش مي دهد يا خير؟ پاسخ داد: اگر مطابق با مستندات نباشد بدون شک مخالفت مي کنيم؛ اين اصلي است که از ابتدا با آن کار کردم و سعي کردم تا حاشيه ها را نديد بگيرم، اهميتي نداشته که اين پروژه ها يا طرح مال چه کسي است يا چه کسي سود مي برد؟
رئيس سازمان حفاظت محيط زيست در حالي که با گله مندي خبرنگاران از عدم حضورش در جلسه کميته آلودگي هوا و عدم ارتباط با خبرنگاران و رسانه ها مواجه شد، با لبخندي گفت: به خدا مريض بودم و صدايم درنمي آمد، الان که آمده ام و حضور دارم.