* جواد صبوحي
اشاره:
نبود آگاهي هاي لازم نسبت به مفاهيم صحيح مهدويت بيش از هر چيز موجب پيدايش اين انحرافها و برداشت هاي غلط در جامعه

شده به گونه اي که امروزه برخي با سؤ استفاده از غفلت و ناآگاهي لازم مردم در اين ارتباط و طرح مباحث خرافي و دروغين درصدد نيل به اهداف خود بر آمده اند.
در اين ميان آشنايي با منابع اصيل مهدويت و گشودن زواياي جديد در طرح مباحث مهدوي، زدودن مطالب و زواياي ضعيف از مباحث مهدويت مهمترين مؤلفه هاي مقابله با آسيبهاي مهدويت به شمار مي رود. دکتر سيد رضي موسوي گيلاني استاد دانشگاه و پژوهشگر حوزه مهدويت در گفتگو با ما به برخي از اين آسيبها و تأثيرات آن در جامعه اشاره کرده است.

* آقاي دکتر چگونه مي شود آموزه اي مثل مهدويت که ذاتاً داراي کارکرد مثبت و مفيد است در مقطعي نيز جنبه آسيب شناختي داشته باشد؟
** مهدويت مثل بسياري از آموزه هاي ديني و اجتماعي داراي کارکرد مثبت است. جامعه شناسان معتقدند هر پديده اي هر چند قدسي و معنوي هم باشد، اين امکان را دارد که در شرايط و موقعيتي خاص علاوه بر جنبه هاي زيست شناختي و بيولوژيکي، جنبه آسيب شناختي و پاتو لوژيک هم داشته باشد.




مفهوم ايمان داراي کارکرد مثبت است اما همين ايمان در مقطعي نيز جنبه منفي پيدا مي کند. قرآن کريم به اين نکته اشاره مي کند که وقتي پيامبر (ص) به کفارمي گفت که چرا به من ايمان نمي آوريد، مي گفتند که ما به دين پدران خود ايمان داريم. بنابر اين ايمان نيز مي تواند جنبه آسيب شناختي داشته باشد. دقيقاً مثل شيري که ضمن اينکه مي تواند مفيد باشد، اگر بيش از اندازه مصرف شود، مي تواند مضر هم باشد. مفاهيم ديني نيز دقيقاً همينگونه اند. درطول تاريخ اديان که به گونه اي مقوله نجات و يا رستگاري و يا مقوله اي به نام منجي را مطرح کرده اند، درعين آنکه کارکردهاي مثبت مورد اشاره قرار داشته است، گاهي نيز اين موضوع توسط افرادي مورد سؤ استفاده قرارگرفته است. چنانکه در تاريخ اسلام افراد زيادي مدعي نجات بوده و خود را مهدي موعود معرفي کرده اند.
کتاب فرق الشيعه نوبختي به بررسي جريانها و شخصيتهايي مي پردازد که پس از واقعه عاشورا ادعاي مهدويت را مطرح کرده اند و در زمان هر يک از امامان ما حضور داشته اند. جنبه هاي آسيب شناسي مهدويت را مي توان به آسيب شناسي هاي فردي و اجتماعي تقسيم نمود و براي هر دو مورد مصداقي را تصور کرد. به عنوان مثال آسيب شناسي هاي اجتماعي تمامي جريانهايي را شامل مي گردد که با تکيه بر حقانيت مبحث مهدوي و مهدويت کذب بودن خود را مشروعيت مي دهد. در حقيقت استفاده از مبحثي قدسي براي محتواي دروغين و نادرست.در فرهنگ ما نيز مي توان مدعيان متفاوتي را مشاهده کرد، چنانکه در کردستان عراق فردي به نام مصطفي برزنگي ادعا مي کند که من مهدي موعود هستم. او فردي است که در جريان جنگ عراق کشته شد و هنوز شاگردان وي مدعي اند که او روزي باز خواهد گشت. در گذشته نيز در فرقه قادياني در هند ميرزا غلام احمد قادياني و يا فرزين محمد احمد سوداني در سودان چنين ادعاهايي را مطرح کردند که ادعاي اخير حتي درگيري هاي زيادي را نيز با انگليسي ها ايجاد کرد. او از جمله کساني است که اروپا از طريق قيام وي به موضوع مهدويت پي برد. وي در آن زمان حتي در سوربن کتابي را در تحليل مهدويت نوشت. جالب اينکه در مسيحيت نيز افرادي را مي توان يافت که مدعي اند آنها مسيح اند و مي خواهند ملکوت خدا را ايجاد کنند. بنابر اين از جنبه جامعه شناختي ويا اجتماعي آسيب شناسي مهدويت به جريانهاي انحرافي در طول تاريخ معطوف مي شود.
دو جريان انحرافي و يا آسيب شناختي مربوط به مهدويت فرقه بابيت و بهاييت در دوره قاجاريه اند. اين دو جريان تحت الحمايه انگليس بودند و هنوز اين فرقه از جمله جريانهاي انحرافي محسوب مي شود که آسيبهاي زيادي را به جامعه ما وارد کرده است. تجربه هاي عرفاني و يا ديني به برخي از تلاطم ها و روان پريشي هاي روحي مربوط مي شود. البته علايم باليني اين موارد متفاوت است. در روان شناسي با افرادي مواجهيم که بيماري اسکيزوفرني و يا شيزوفرني دارند.
افرادي که معتقدند در هنگام شب ارواح را مي بينند و يا تصور مي کنند افرادي با آنها صحبت مي کنند و آنقدر بر اين مسأله باور دارند که منکرين ادعاي خود را نادان خطاب مي کنند.عده اي نيز وجود دارند که مدعي تجربياتي معنوي و يا تجربه هاي مهدوي اند. مهدويت به دليل آنکه ريشه هاي آسماني و قدسي دارد ممکن است برخي توهمات خود را با موضوعي چون مهدويت گره بزنند. امروزه ما با افرادي مواجهيم که بصورت آگاهانه و يا ناآگاهانه تلاش مي کنند تا از مهدويت به منظور فراغت از شخصيت خود استفاده کنند. من اين مسأله را نيز جزء آسيب شناختي هاي فردي و يا روان شناسي مي دانم.
* مصاديق اين آسيب شناسي چيست؟
** جامعه اسلامي بعد از انقلاب اسلامي و در دو دهه گذشته با افراد زيادي مواجه بوده است که با تکيه بر موضوع مهدويت ادعاهايي متافيزيکي را مطرح کرده اند. همواره در طي تاريخ تعداد کساني که از دين و مذهب به نفع جريان انحرافي استفاده کرده اند زياد بوده اند. به دليل آنکه توده مردم فطرتاً گرايش ديني دارند و از سويي مستعد اغفال مردمي اند. چنانکه در کشوري چون هندوستان افرادي چون بدوان، کريشنامورتي و يا ساي بابا صدها مريد دارد که او را مي پرستند.معنويت مقداري از سطح ظاهري عرفي فراتر مي رود. از آنجا که دين مبتني بر ايمان و وفاداري قلبي است، مخاطبان آن پيامبران سخنان فراعقلي و وحياني آنها را مي پذيرفتند. چنانکه وقتي پيامبر اکرم(ص) از معراج سخن مي گويند، مسلمانان نيز به دليل اعتقاد قلبي به حضرت از ايشان مي پذيرند. در مورد مدعيان دروغين نيز اين گونه بود که اگر کسي مثل پيامبران و همچون اديان الهي چنين ادعايي را مي گويد، عده اي مي پذيرند. به نظر مي رسد تمامي جريانهاي انحرافي در عرصه هاي اجتماعي از سادگي توده هاي مردم سؤ استفاده کرده اند.
* شما در جايي از سخنانتان به استعداد انسانها براي اين گونه انحرافها اشاره کرديد. اصلاً اين آسيبها چرا به وجود آمده اند؟
** همان گونه که قبلاً اشاره کردم، دين مبتني بر ايمان است. اينکه اخباري از بهشت و يا جهنم مي شنويم و نيازي به استدلال در آن نمي بينيم، به اين دليل است که دين مبتني بر رفاقت است؛ يعني سخني را که پيام آور آن مي گويد مي پذيرم به دليل آنکه دليلي براي دروغگويي او نمي بينيم. البته قبل از اينکه من بر اساس ايمان سخن فردي را بپذيرم بايد رفاقت وي با عقلانيت براي من اثبات شده باشد. اديان پيش از تحقق ايمان بر پيروان خود با عقل پيش مي روند و پس از ايمان نيز انتظار ندارند پيروانشان چشم و گوش بسته هر سخني را بپذيرند. در طول تاريخ هر گاه عقل تعطيل شده است، مي توان موارد انحراف را در آنجا مشاهده کرد.
در ميان فرقه هاي اهل سنت حنبلي ها بشدت عقل گريزند و تفکر اعتقادي آنها بطور جدي معطوف به ايمان است. در ميان فرقه هاي شيعه نيز اسماعيليه و شيخيه نيز بشدت عقل گريز بوده اند و به سوي جنبه هاي باطني دين گرايش داشته اند. نتيجه منطقي اين فرقه ها در دوره هاي بابيت و بهائيت است. چنانکه مي بينيد عقل مکانيزمي است که خود مي تواند افراد را مورد بازبيني و نقد قرار دهد. در ادبيات عرفاني ما افرادي حضور دارند که سالها مريدان بسياري داشته اند، اما پس از مدتي از آنها رويگردان شده اند. چگونه است که افرادي سالها به فردي ابراز ارادت مي کنند و بعد از چندي از وي گريزان مي شوند. چون در چنين ادبياتي وقتي فردي به عنوان مرشد و راهنماي خويش برگزيده مي شود، ديگر نبايد مورد پرسش واقع شود و يا مورد انتقاد قرار گيرد. يعني بايد عقل را تعطيل کرد. ناديده گرفتن عقل اين گوهر الهي باعث انحراف آدمي مي شود. البته لزوماً اين عقل، عقل فلسفي نيست، عقل فطري و يا عرفي است. اين عقل را نمي توان ناديده گرفت.فرقه هايي که باعث انحراف آدمي بوده اند، بشدت عقل را ناديده گرفته بودند، در حالي که تفکر شيعه اعتقاد راسخ به استفاده از عقل داشته است و هيچگاه تاريخ فرهنگ شيعه با عقل دشمني نداشته، بلکه آن را به عنوان عامل مهمي براي کسب معرفت مطرح کرده است.
* براي مقابله با اين آسيب ها چه بايد کرد؟
** هيچ گاه نبايد از نکات کور توده مردم استفاده کرد. دين عقلاني و ديني که با منطق پذيرفته شود، دوام بيشتري خواهد داشت. دين عوامانه و ديني که گمان مي کند مردم هر چه کمتر بدانند، اين دين مقدس تر خواهد ماند، بيش از همه عامل انحراف است. هر چه بينش، مطالعه و آگاهي مردم بيشتر باشد، به حقيقت نزديکتر خواهند بود. برخلاف عده اي که تصور مي کنند مومنان بايد افرادي چشم و گوش بسته تر باشند. مهدويت نيز يکي از مهمترين بسترها و مفاهيمي بوده است که در اوج پاکي همواره در معرض سؤ استفاده بوده است. بنابر اين بايد به نقد جريانهايي پرداخت که با طرح ديدگاههاي انحرافي زمينه انحراف در اين مفهوم را فراهم مي کنند.
* اين نقد را چه کسي و يا چه نهادي بايد انجام دهد؟
** ببينيد، در عرصه دين شناسي با يک دين عقلاني و يک دين توده وار سروکار داريم.دين توده وار همان ديني است که منبع اصالت آن گفته هاي مردمي است. در طي تاريخ به دليل فطري بودن مفاهيم ديني همواره در معرض اضافات و کم شدنها بوده است. انبياي الهي همواره جزء اولين هايي بوده اند که آمدن آنها به اين دليل بوده تا اين گونه آسيبها کاهش يابد. آمدن هر پيامبري مصادف با زماني است که جامعه به آسيبهاي دين قبلي دچار شده است. حتي گاهي پيامبران از اعتبار و آبروي خود استفاده مي کردند تا اين آسيبها را از ميان بردارند.
* پس با وجود مسأله ختم نبوت تکليف اين آسيبها چه مي شود؟
** عالمان ديني موظفند مانع اين زياده روي ها و يا کاستي ها شوند. مرحوم مطهري زماني که کتاب «حماسه حسيني» را مي نوشت و به موضوع تحريفهاي عاشورا اشاره مي کرد، برخي وي را مورد انتقاد قرار دادند. ايشان به عنوان يک عالم ديني جلو بسياري از زياده گويي ها در خصوص سالار شهيدان را گرفت و تمامي سخنان ناروا، کذب و اسطوره اي در خصوص شخصيت ايشان را نفي کرد و از ايشان شخصيت عقلاني و منطقي عرضه کرد.يکي از وظايف خطير انبياي الهي و عالمان ديني آن است که چنانچه تفکري از مسير منطقي خود خارج شد و به سوي انحراف رفت، آن را از اين مسير بازگرداند. در حوزه علم نيز چنين ديدگاهي وجود دارد، مثلاً اگر کسي مدعي مي شد فيزيک مکانيک نيوتن صحيح نيست، او را به قتل مي رساندند.
300 سال اين نظريه مقاومت پايدار ماند و عاقبت تئوري ديگري جاي آن را گرفت. هر پديده علمي، ديني و يا اجتماعي علاوه بر آنکه جنبه کارکرد دارد، جنبه آسيب شناختي نيز دارد.مرحوم عنايت از انديشمندان سياسي معاصر مي گويد: دين يک جنبه عقلاني و يک جنبه عاطفي دارد. جنبه عاطفي ديني به شعائر ديني مردم باز مي گردد که به موضوعات از جنبه عاطفي مي نگرند.گاهي خواص مي گويند: کار عوام بسيار ساده است، هيچگاه ريشه ايمان آنها با تبر شکاکيت ها و مجادله ها آسيب نمي بيند.
تبيين دين عقلاني بر عهده عالمان است. گاهي ممکن است يک تفکر در طي سالها رسوب کند. عالمان ديني موظفند هراز گاهي غبار از روي برخي انديشه ها بزدايند و سره را از ناسره جدا کنند. مهدويت نيز که جزء مفاهيم مشترک بين مذاهب مختلف است، بايد توسط عالمان ديني حراست شود تا مورد سؤ استفاده قرار نگيرد.

دفتر بين المللي کتاب براي نسل جوان سازماني غيرانتفاعي است که در سال 1953 ميلادي با هدف بهبود کيفيت کتابهاي کودکان و نوجوانان، گسترش کتابخانه هاي مربوط به آنها و ايجاد تفاهم ميان نسل جوان کشورهاي مختلف از طريق کتاب، در شهر زوريخ سوئيس بنيان نهاده شد.از ديگر اهداف اين دفتر عبارت است از کمک به ارتقا و تفاهم بين المللي از طريق کتابهاي کودکان؛ فراهم آوردن امکان دسترسي کودکان جهان به کتابهاي هنري و ادبي ارزشمند، تشويق ناشران به انتشار و توزيع کتابهاي خوب براي کودکان به ويژه در کشورهاي در حال توسعه، آموزش دست اندرکاران ادبيات کودکان و نوجوانان، ايجاد انگيزه هاي تحقيق و دانش پژوهي براي نسل جوان. اين دفتر از طريق شعبه هاي ملي در کشورهاي مختلف فعاليت مي کند. در برخي کشورها، شعبه ملي دفتر بين المللي تنها گروه فعال در زمينه ادبيات کودکان است. اين شعبه ها شامل سازمانها، انجمن هاي ملي و افرادي است که در سطح ملي و بين المللي جهت ارتقاي کيفيت کتابهاي کودکان و نوجوانان فعاليت دارند و توسط دبيرخانه دفتر، که در حال حاضر در شهر بازل سوئيس قرار دارد، هدايت مي شوند.درآمد اين دفتر از حق عضويت شعبه هاي ملي و حمايتهاي مالي مستقل تأمين مي شود. اين دفتر در حال حاضر 72 عضو در سراسر جهان دارد و طبق اساسنامه آن هر کشوري مي تواند به عضويت آن درآيد. اعضاي دفتر بايد از طريق شعبه ملي در هر کشور فعاليت کنند. در صورتي که اين امکان نباشد، دفتر بين المللي در آغاز، عضويت شخصي مي پذيرد، اما آن عضو بايد براي تشکيل يک شعبه تلاش کند.يکي ديگر از فعاليتهاي اين دفتر برگزاري «کنگره دوسالانه ادبيات کودکان» است، که از سال 1953 هر دو سال يکبار در کشورهاي عضو برگزار مي شود. موضوع اين کنگره ها ادبيات نسل جوان عصر حاضر، جنبه هاي کمي و کيفي گسترش و توزيع کتاب کودک، و آموزش و پرورش کودکان است. از ديگر فعاليتهاي اين دفتر جايزه هانس کريستين اندرسن معتبرترين جايزه بين المللي ادبيات کودکان و نوجوانان، که به نوبل کوچک نيز شهرت دارد.
دوم آوريل، هر سال همزمان با سالروز تولد هانس کريستيان اندرسن، به عنوان «روز جهاني کتاب کودک» اعلام شده و مراسمي نيز به منظور ايجاد علاقه به مطالعه و جلب نظر نسبت به کتابهاي کودکان در کشورهاي مختلف برگزار مي شود. اين روز در سال 1975 بنا به پيشنهاد يلالپمن آغاز گرديد. اين دفتر، همه ساله، مسؤوليت تهيه پيام و پوستر مخصوص آن را به يکي از شعبه هاي ملي خود مي سپارد. يکي از نويسندگان برجسته کتابهاي کودکان آن کشور مسؤوليت نوشتن پيام براي کودکان و نوجوانان جهان را بر عهده دارد و يکي از مصوران برجسته همان کشور نيز به مناسبت اين روز، پوستري را، با الهام از متن پيام، طراحي مي کند. دفتر بين المللي کتاب براي نسل جوان از سال 2004 با تشکيل صندوق ويژه کودکان در بحران به ياري کودکان آسيب ديده از جنگ و پديده هاي طبيعي در سراسر جهان شتافته است و همواره در اين مدت از طرحهاي کتاب درماني براي کودکان فلسطيني نيز پشتيباني کرده است.

قال المهدي(عج):
انا خاتم الاوصياء و بي يدفع الله عزوجل البلاء عن اهلي و شيعتي
من آخرين وصي پيامبر هستم که خداوند متعال به وسيله من بلا را از خاندان و شيعيانم دور مي سازد. - منتخب الاثر، ص 360
پيام ها:
1 - فقط حضرت مهدي(عج) آخرين وصي پيامبر(ص) است.
2 - حضرت مهدي(عج) عامل اصلي امنيت است.
3 - خداوند براي رفع بلا از انسان، بهترين بندگانش را واسطه قرار مي دهد.
4 - توسل به ائمه اطهار(ع) از مهمترين عوامل براي دفع بلا است.
5 - امام زمان(عج) شيعيان حقيقي را همچون خاندان خود دوست دارد.

*جواد نعيمي
دست واژه هايم چقدر کوتاه است! نخل معرفت چه بالا بلند است! جوهر قلم چه زود تمام مي شود! همه کاغذهاي دنيا را هم که به من بدهند، نمي توانم کلمه اي در خور يار بنويسم! کميت انديشه ام لنگ است! وقت نوشتن با واژه هاي ناب، برايم تنگ است! با اين همه، نگفتن و ننوشتن از روشنايي، ننگ است! هرچند جهان با ما بر سر جنگ است! اما عشقي که در دل داريم، براي سر دشمنانمان، همچون سنگ است!
ما به اين و آن نمي انديشيم. ما با ذات هستي خويشاونديم! ما با هيمنه نور پيوند داريم! ما دست برادري به آفتاب داده ايم! ما رهروي کوي وصاليم! ما به عشق خويش مي باليم! ما، در گستره محبت بي زواليم! ما در پي فرصت ناب ديداريم! ما شاهد جلوه محبوب بر سر هر کوي و بازاريم! ما با بازيهاي دنيا کاري نداريم! ما مهر مي باريم! ما، ماه داريم! ما دلدادگان هميشه و دلباختگان هماره ايم! ما تشنه چشمه ساريم !
ما از معنا سرشاريم! مگر گزاره عشق و ايمان را هرگز وانهاديم؟! ما، دل در گرو درخت پرحاصل ولايت داريم! ما به برکت مکه، شور مدينه، شيدايي کربلا، شکوه نجف، زيبايي مشهد و والايي جمکران دل خوشيم! چشم اندازمان آسمان است و سر پناهمان غزل سروده براي يار غايبي که مي آيد!

آيةا... صافي گلپايگاني به مناسبت دهه مبارکه مهدويت و جشن بزرگ ميلاد حضرت بقيةا...(عج) پيامي صادر کرد.به گزارش ايسنا، در بخشي از پيام اين مرجع تقليد آمده است:




تجديد عهد و تازه کردن پيمان و نوساختن ايمان اگرچه همواره مطلوب و بازسازي حال و روحيه ولايي و شکرگزاري بر نعمت اسلام و مودت و محبت اهل بيت(ع) هميشه و در هر زمان وظيفه و غنيمت است ولي در روزهاي شريف و فرصتهاي مبارک، برکات ويژه و عنوان تعظيم شعائر و بزرگداشت و تجليل از دوستان و تذليل دشمنان دارد.يکي از اين فرصتهاي عظيم و با برکت، ماه شعبان و عيد ولادت حضرت سيدالشهداء(ع) و مخصوصاً دهه مهدويت و نيمه شعبان و عيد ولادت حضرت صاحب الامر(عج) است که اگرچه از اساس اين روز الهي همواره روز جشن و سرور و اعلام وجود و حضور شيعيان و دوستان اهل بيت بوده و هست و بر جلوه جهاني و شکوه ملکوتي آن افزوده مي شود اينک چند سالي است که به عنوان دهه مهدويت وسعت زماني و گستردگي برنامه هاي آن در داخل و خارج از کشور بيشتر و پربارتر شده و با نشاط و شور و رونق و اخلاص کامل تر برگزار مي شود.
در واقع اين دهه، مدرسه همگاني و دانشگاه بزرگ ولايي مي شود که شعب حياتي فرهنگي و اخلاقي و تربيتي آن در جوامع شيعه بلکه ساير جوامع فراگير شده و مرد و زن و پير و جوان و عالم و جاهل همه از برکات معرفت و هدايت آن بهره مند مي شوند و چه آفاق جديدي که هر سال از آن ظاهر و ابواب علم و معرفت و بصيرت بيشتر که از آن به روي مردم گشوده مي شود همه اقشار و طبقات به ويژه جوانان مؤمن و پرشور در اين ميدان وسيع با اظهار وجود عزت و کرامت اسلام و قداست و معنويت و استعلاي فرهنگ مهدوي را گرامي مي دارند و فرق ضاله را مأيوس مي سازند.هنيئاً لهم ذلک! بر همه اين اظهار ايمان مبارک و فرخنده و خجسته باد.

آيةا... العظمي مکارم شيرازي، از مراجع عظام تقليد گفت: برگزاري نماز جماعت باشکوه در صحن جامع رضوي حرم مطهر حضرت رضا(ع)، يک جواب عملي به تبليغات فراواني است که عليه شيعيان صورت مي گيرد.به گزارش پايگاه اطلاع رساني آستان قدس رضوي، آيةا...العظمي ناصر مکارم شيرازي که يکي از بزرگترين نمازهاي جماعت جهان اسلام را در حرم مطهر رضوي اقامه مي کند، با اشاره به حضور دهها هزار نفري زائران و مجاوران بارگاه منور رضوي در نماز جماعت صحن جامع رضوي، افزود: اين حرکت عظيم فرهنگي مي تواند پاسخي کوبنده به کساني باشد که همواره تبليغ مي کنند شيعيان فقط براي زيارت به حرم مطهر مي روند و کاري به اقامه نماز ندارند.وي تصريح کرد: آنها نمازهاي خودشان را به رخ مي کشند و آن را داراي شکوه مي دانند و معتقد هستند که بعضي از شيعيان حتي نماز نمي خوانند و يا التزام چنداني به آن ندارند، اما وقتي از طريق رسانه ها از اقامه چنين نماز باشکوهي مطلع شوند، تمام اين تبليغات خنثي مي شود و اين بهترين دستاورد است.آيةا...العظمي مکارم شيرازي در همين رابطه با اشاره به ساخت صحن جامع رضوي از سوي آستان قدس رضوي با 57 هزار مترمربع وسعت، اظهار داشت: قبلاً بنده به آيةا... واعظ طبسي عرض کرده بودم که مردم به شما ايراد مي گيرند که شما چنين صحني با اين وسعت و گستردگي را با چه هدفي ساخته ايد، اما وقتي براي اقامه نماز جماعت به اين صحن آمدم، حضور دهها هزار نفري نمازگزاران، پاسخ اين سؤال را داد و با توجه به حضور گسترده مردم، به نظر مي رسد آستان قدس رضوي حتي بايد به فکر گسترش فضاي اين صحن باشد.يادآور مي شود، آيةا... العظمي مکارم شيرازي براي سومين سال پياپي به مدت يک ماه اقامه نماز جماعت مغرب و عشاء را در صحن جامع رضوي بارگاه منور حضرت ثامن الائمه(ع) عهده دار شده که با استقبال چشمگير زائران و مجاوران رو به روست.اقامه نماز جماعت مذکور تا 27 مرداد ادامه مي يابد که در شبهاي جمعه هر هفته با سخنراني اين مرجع عاليقدر همراه است.بر پايه اين گزارش، آيةا... العظمي جعفر سبحاني نيز از دوم تا سيزدهم ماه مبارک شعبان در ايوان مقصوره مسجد گوهرشاد به اقامه نماز ظهر و عصر مي پردازد.شايان ذکر است به جز برگزاري نمازهاي ياد شده، نمازهاي جماعت متعددي در صحن ها و رواق هاي مختلف حرم مطهر رضوي با حضور دهها هزار زائر و مجاور برگزار مي شود.