پيشينه گرفتن روزه در ميان اديان الهي را بايد در تاريخي بسيار طولاني و با رانده شدن حضرت آدم و حوا از بهشت مقارن دانست.



تحقيقات انسان شناسي نيز مويد آن است که حتي قبايل بدوي نيز قبل از انجام مراسمي چون شکار، برداشت محصول، يا قرباني نمودن روزه مي گرفتند. خداوند در آيه 183 سوره بقره خطاب به مسلمانان مي فرمايد: «اي اهل ايمان بر شما روزه گرفتن نوشته شد، چنانکه بر امتهاي گذشته نوشته شده بود و اين دستور براي آن است که شما پاک و پرهيزکار شويد». اين آيه نشانگر اين است که در دين يهود روزه وجود داشته ودربين مسيحيان رايج و مسلمانان به گرفتن آن الزام و دعوت شده اند.
البته هدف و غايت هر يک از اديان نيز با ديگري متفاوت بود؛ چنانکه سرخ پوستان آمريکا روزه را به خاطر دفع آفت، آشوري ها و بابلي ها براي توبه از گناهان خود، قبايل سرخ پوست مکزيکي و اينکاهاي اهل پرو براي به دست آوردن دل خدايان خود، و بابلي ها براي توبه ازگناه، روماني ها به عنوان پرستش بت مزسس (سياره مشتري)، يوناني ها به عنوان عبادت بت کشاورزي، ذيميز و هندي ها نيز براي به دست آوردن خشنودي خدايان خود روزه مي گرفتند.
در عين حال ابن اثير معتقد است: «در هيچ ملتي از ملل مشرک و بت پرست، براي بت ها روزه نمي گرفتند؛ اگر چه براي بتها نماز مي خواندند، قرباني مي کردند و مراسم ديگر داشتند. روزه تنها براي خداست و هيچ مشرک و بت پرستي، براي تقرب به بت روزه نگرفته است، چون روزه فرماني الهي است، اما ساير عبادات، مورد شرک قرار گرفته و براي غير خدا هم انجام مي دادند؛ اما خداي متعال روزه را به خود اسناد داده و شخصا جزاي روزه را به عهده گرفته است.»
روزه در تمام اديان به معناي «پرهيز و ترک» آمده است و مردم با اين عبادت به خداشناسي، تزکيه نفس، تعديل اراده در امور دنيوي، رعايت اصول اخلاقي، بهداشتي و اجتماعي دعوت مي شوند.
در ادياني غيرآسماني همچون زرتشت، بودا و کنفسيوس، روزه از بهترين و مقدس ترين عبادتها براي تزکيه نفس به شمار مي رود. در تورات آمده است که حضرت موسي (ع) چهل روز وشب روزه داشته است چنانکه از قول حضرت موسي در تورات آمده است: «هنگام آمدنم، لوحهاي سنگي يعني لوحهاي «عهد» يا ده «فرمان» را که خداوند با شما بست، در کوه چهل شب و روز ماندم و غذاو آب ننوشيدم».
در تورات «سفرتثنيه» فصل نهم شماره 9 آمده است که قوم يهود اغلب در موقعي که فرصت مي کردند و مي خواستند اظهار عجز و تواضع درحضور خدا نمايند، روزه مي گرفتند تا به گناهان خود اعتراف کرده وبه واسطه روزه و توبه رضاي خداوند را به دست آورند.حضرت «مسيح» نيز چنانکه در انجيل آمده، چهل روز و شب روزه داشت درانجيل «لوقا» نيز آمده که حواريون ياران حضرت عيسي نيز روزه مي گرفتند. در آيين مقدس اسلام روزه جايگاه بسيار خاص و ويژه اي دارد و يکي از ابزارهاي تقرب به خداست. مسلمانان يک ماه تمام را روزه مي گيرند. ماه رمضان نهمين ماه تقويم قمري مسلمانان است که در اين ماه روزه واجب است. اين ماه يادآور نزول قرآن بر حضرت محمد(ص) است.
مسلمانان براي روزه گرفتن از شروع سحر (اذان صبح) تا غروب آفتاب (اذان مغرب)، از خوردن و آشاميدن اجتناب مي کنند. روزه داري در اين ماه واجب است، ولي مسلمانان در ديگر اوقات سال نيز به دلخواه مي توانند روزه بگيرند.در آيين زرتشت، زرتشتيان بايد در سه بخش معنوي شنوايي، انديشه و احساس هميشه روزه باشند؛ به آن معنا که از طريق اين سه حس از نيکي دور نشوند و انديشه و احساس و شنوايي شان هميشه سرشار از نيکي باشد. با اين حال زرتشتيان براي افراط نکردن در خوردن گوشت حيوانات روزهاي دوم، دوازدهم، چهاردهم و بيست و يکم هر ماه از خوردن گوشت پرهيز مي کنند. همچنين پس از مرگ يکي از نزديکان، به مدت سه شب از پختن يا خوردن گوشت پرهيز مي کنند. دين يهود نيز از جمله ادياني است که روزه در آن دچار تحريفات بسياري گشته است که به سادگي نمي توان از آن گذشت. در تفسير فخر رازي آمده است: «خداوند روزه ماه رمضان را بر يهود و نصاري فرض کرد. ولي يهود روزه اين ماه را ترک کردند و به گرفتن يک روز از روزه از ايام سال اکتفا کردند و به گمان آنها، آن روز همان روزي بوده است که فرعون در آن روز غرق شده است.»
دردين يهود سه راه متعارف براي نزديکي به خدا و کسب رحمت او موجود است: صم، قل، و مامون، يعني روزه، دعا، و صدقه. بنابراين يک فرد مومن يهودي روزه مي گيرد تا به خدا نزديک شود.
روزه يوم کيپور يا روزه توبه به عنوان روزه بزرگ و مهمترين روزه در آيين يهود است. اين روزه، مهمترين واقعه مذهبي يهوديان در طول سال است؛ روزي که تمام اقشار يهودي آن را گرامي مي دارند، زيرا به اعتقاد آنان در اين روز گناهان بخشوده مي شوند. در يوم کيپور که در ماه سپتامبر يا اکتبر و تعطيلي مذهبي يهوديان است، مردم روزه مي گيرند و در کنيسه، دعاي صبر مي خوانند. آن روز را، روز کفاره هم مي گويند.يهوديان شش روز ديگر را نيز روزه مي گيرند؛ روز نهم آوريل، روزي که معبد يهوديان در آن روزتخريب شد از آن جمله است.تاريخ روزه داري در دين مسيحيت نيز به قبل از قرن هشتم مي رسد. در انجيل آمده است که حضرت مسيح پيروان خود را امر به روزه داري نموده است.
نصارا در ماه رمضان روزه مي گرفتند اما چون اين ماه با فصل گرماي شديد تابستان مواجه مي شد، ماه رمضان را به ماههاي شمسي انتقال دادند تا ماه رمضان ثابت بماند.به مرور زمان و به ميل و سليقه کشيشان و اسقفها 10 روز ديگر نيز به اين روزه اضافه شد و در مجموع روزه اهل نصارا به 50 روز رسيد. آنها به مدت چهل روز از اغذيه چرب و شيرين خودداري مي کنند و روز قبل از اين 40 روز را سه شنبه چاق گويند که در آن روز هر چه بخواهند مي خورند و مي آشامند. هر يک از شاخه هاي دين مسيحي نيز نوعي روزه مخصوص به خود دارند و اين يعني، هر کس مذهب را طبق هواي نفس خويش تغيير داده است.
هندوها نيز معمولاً در روزهاي ماه جديد و جشن هايي مانند شيوراتري، دورگا دپوجا روزه مي گيرند. زنان شمال هند در روز کارواچاتوآ روزه مي گيرند.چگونگي روزه گرفتن به خود فرد بستگي دارد. ممکن است روزه، امتناع از خوردن و آشاميدن هر نوع غذا يا نوشيدني براي مدت 24 ساعت باشد، اما بيشتر شامل نخوردن غذاهاي جامد است و نوشيدن مقداري آب يا شير مجاز است .آئين سيک تنها آئين سازمان يافته اي است که روزه را مگر براي اهداف پزشکي واجب نکرده است. گوروهاي سيک مومنان را از روزه منع کرده اند و آن را فاقد ارزش معنوي براي فرد مي دانند.پيروان آئين جين نيزبراي ايجاد آمادگي روحي خود براي برخي جشن ها و اعياد روزه مي گيرند، پارسايان اين آئين، بهترين مرگ را مرگ در اثر پرهيز کامل از غذا و آب مي دانند و بسياري از آنها داوطلبانه راه روزه داري را در پيش مي گيرند تا بدين طريق به زندگي خود پايان بخشند. تمامي فرقه هاي اصلي بوديسم نيز دوره هايي براي روزه دارند که معمولاً روزهاي چهاردهم ماه و ديگر روزهاي مقدس است. در آيين بودا، روزه به معناي خودداري از خوردن غذاهاي جامد است، ولي استفاده از برخي مايعات مانعي ندارد. روزه بودائيان روشي براي پاک سازي است.
راهبان و راهبه هاي بودايي به دنبال قوانين «وينايا» هر روز پس از وعده غذايي ظهر چيزي تناول نمي کنند. برخي از فرقه هاي بودايي نيز تنها از خوردن مايعات پس از صرف وعده غذايي ظهر پرهيز مي کنند. مومنان بودايي روزه را در قالب رياضت در نظر مي گيرند و رياضت نيز در ميانه روي که بودا جايگزين رياضت کرد نفي شده است. در فرقه هايي از بوديسم که مؤمنان آن روزه مي گيرند، هدف از روزه داري را تاديب نفس در راه رسيدن به کنترل فردي اعلام کرده اند. نقش روزه در اديان بزرگ جهان صرف نظر کردن از يک يا چند وعده غذايي به منظور کمک کردن به افرادي است که در زندگي اقبال کمتري داشته اند.

* محمد جواد رستگار
منابع:
1 -جوامع الجامع ،ج 1
2 - تفسير ادبي قرآن، خواجه عبدا... انصاري، حبيب ا... اموزگار
3 - روزه در اديان / علي غياثي
4 - تفسير فخر رازي، ج 5
5 - روزه درمان بيماريهاي روح و جسم، موسوي راد لاهيجي
6 - عطررمضان/ محمود اکبري.

*حجة الاسلام جواد رفيعي
اللهم طهرني فيه من الدنس و الاقذار و صبرني فيه علي ک؛ئنات الاقدار و وفقني فيه للتقي و صحبة الابرار بعونک يا قرَ عين المساکين؛خدايا در اين روز مرا از پليدي ها و نا پاکي ها پاکيزه ام کن و بر مقدرات شکيبايم کن و مرا بر دوستي با پارسايان و هم نشيني با نيکان موفق بدار به ياريت اي روشني چشم نيازمندان.
دعاي روز سيزدهم با درخواست پاکي و طهارت از هر نوع پليدي و زشتي و آلودگي آغاز مي شود. آلودگي ممکن است در فکر و انديشه انسان و يا کردار و عمل و يا در صفات و خصلتهاي انسان وجود داشته باشد. در فرهنگ ديني هرگونه نافرماني خداوند منان و هرگونه ناراستي در گفتار و کردار مي تواند مصداق پليدي و ناراستي باشد. انسان روزه دار ابتدا بايد دل و جان خود را از پليديهاي عملي و اخلاقي پاک و منزه ساخته و درون خانه دل را آماده جريان زلال هدايت گرداند و سپس به روزه داري و عبادت حضرت رب العالمين بپردازد. حقيقت گناه و نافرماني از خداوند و پيروي از شهوات نفساني و خواهشهاي آن زهري کشنده است که دل و جان آدمي را مسموم و آلوده مي سازد. انسان بايد با استفاده از رحمت جاري و فراگير خداوند در ماه رمضان بکوشد تا درون خود را از آلودگي و مسموميتهاي ناشي از آن پاک و مبرا سازد. حقيقت پرهيزگاري و پارسايي نيز همين است که انسان بتواند آلودگيهاي روحي و قلبي خود را بپالايد و در اخلاق و گفتار و کردار خود از نافرماني خداوند بپرهيزد تا از عواقب اخروي و دنيوي آن برحذر باشد.قساوت و سختي دل آدمي(کافي/ج 271/2 )، مستجاب نشدن دعا(همان)، مقاومت در برابر حق(بحارالانوارج 360/73 ) از جمله آثار دنيوي معصيت و نافرماني از خداوند و دچار شدن به عذاب درد ناک در عالم آخرت اثرآن جهاني گناه به شمار مي رود.در ادامه دعاي امروز از خداوند در خواست مي کنيم که به ما شکيبايي و صبر در برابر مقدرات الهي عنايت نمايد. صبر و شکيبايي از مهمترين ارکان ايمان است. قرآن کريم همه انسانها را در زيان و هلاکت مي بيند جزآنانکه ايمان و عمل صالح داشته و يکديگر را به صبر و شکيبايي دعوت کنند (سوره عصر). آنان که در زندگي شکيبايي داشته و صبر پيشه کنند فرشتگان خداوند در عالم آخرت بر آنان درود فرستند و سلام کنند و به زندگي سرشار از نعمتهاي اخروي بشارت دهند(رعد/ 24 ). در جاي ديگر مي خوانيم پاداش صابران در عالم آخرت بدون حساب خواهد بود(زمر/ 10 ).بخش سوم دعاي امروز درخواست پرهيزگاري و هم نشيني با نيکان است. تقوي عبارت است از نيرويي باطني که انسان را به انجام دستورات الهي وادار ساخته و از ارتکاب گناه و معصيت بازدارد. براي پرهيزگاري و تقوي در قرآن و احاديث آثار و برکات فراواني بيان شده است. از جمله اين آثار و برکات: نزول رحمت الهي (ميزان الحکمه/باب تقوي)، خير دنيا و آخرت(حجرات/ 13 )، معالجه بيماريهاي روحي و باطني(نهج البلاغه/خطبه 198 )، پذيرش اعمال(مائده/ 27 ) و عزت و سربلندي (ميزان الحکمه/باب تقوي) را مي توان برشمرد.درباره بخش آخر اين فراز - هم نشيني با نيکان- بايد گفت؛ نقش و تأثير همنشين و دوست در تغيير رفتار انسان در جهت مثبت و منفي امري غير قابل ترديد است. يکي از عوامل بسيار مهم و تأثيرگذار در شکل گيري شخصيت آدمي، دوستان و هم نشينان اوست. بخش عمده اي از بزه ها ي اجتماعي و انحرافات اخلاقي و ارتکاب جرايم از سوي افراد در اثر هم نشيني با افراد نا سالم به انجام مي رسد. دوستي با اهل تقوي و اخلاق نيکو انسان را در جهت تقوي و نيکي قرار مي دهد و همراهي و هم نشيني با افراد آلوده و ناسالم موجب انحطاط ديني و اخلاقي فردي و اجتماعي آدمي مي گردد. از اين رو آموزه هاي ديني شخص مسلمان و مؤمن را دعوت مي کند که از هم نشيني و دوستي با دنيا گرايان(فصلت/ 34 )، افراد فاسق(کهف/ 28 )، کافران(آل عمران/ 28 )، افراد بزهکار(شعرا/ 100 ) و منافقان(نسا/ 89 ) و... بپرهيزند و با آنان رشته دوستي پيوند ندهند.

تايپوگرافي شاخه اي از گرافيک است که با استفاده از حروف چاپي روح و کاراکتر ثابتي را به حروف مي دهد و با تغييرات مختلف، به مفهوم و هدف گرافيست نزديک مي شود.
اين مقوله به عنوان يکي از اصلي ترين رشته هاي گرافيک از حدود 500 سال پيش در اروپا مطرح بوده و در طراحي گرافيک همه جاي دنيا بسيار اهميت دارد و نقشي اساسي در طراحي گرافيک ايفا مي کند.
تايپوگرافي با حضور چاپ در عرصه نشر کتاب به وجود آمده است. با آمدن چاپ، براي تلطيف کردن کلمات چاپي که خشک به نظر مي رسيدند، حرکاتي در بخشهايي از لغات و برجسته کردن آن ايجاد شد. برخي آن را با خوشنويسي (کاليگرافي) اشتباه مي گيرند در حالي که در تايپوگرافي خوانا بودن مهم است زيرا در زمينه اي استفاده مي شود که اطلاع رساني وجه بارز آن است، ولي در خوشنويسي زيبايي در اولويت قرار دارد.
با رواج تايپوگرافي که سعي در تقويت ويژگي بصري حروف و نزديک کردن نوشته به تصوير دارد، برخي آن را با «خط نگاره»، «خط نگاري»، «کاليگرافي» و «طراحي حروف» هم مسير مي دانند.
حال آن که تايپوگرافي، اثري گرافيکي است که حروف ساختار اصلي آن را تشکيل مي دهد و از فونتهاي موجود با دخل و تصرفاتي که در آنها براي کشف ويژگيهاي بصري حروف انجام مي شود، استفاده مي کند. اما طراحي حروف به معناي آن است که الفبايي را طراحي کنيم که قابليت تايپ در موقعيتهاي گوناگون را داشته باشد.
تايپوگرافي هدف ديگري دارد، برخلاف مسؤوليتي که در دنياي سنتي به خط واگذار شده بود تا با سهل ترين و خواناترين صورت، مفهوم خود را بيان نمايد و در نگاه اول محتوا و مفهوم فرم يکجا به بيننده و خواننده القا شود.
هنرمند گرافيست در روند کاربردهاي روزمره زيبايي را با سودمندي وگويايي ترکيب مي کند تا بتواند ذائقه بصري مخاطبان خود را که اغلب شهروندان معمولي هستند، تغيير و ارتقا دهد.
شايد هدف اصلي تايپوگرافي، سرعت بخشيدن به ارسال هرچه سريع تر پيام و برقراري ارتباط به صورت زبان بصري نسبت به نوشتار عادي باشد و مضموني که از تايپوگرافي در اذهان جاي گرفته، آن است که حروف را به صورت درهم ريخته بر روي کار قرار گيرند. در صورتي که چنين نيست. تايپوگرافي به معناي کشف ارزشهاي بصري حروف براي بيان مفهومي جديد است و شايد بدليل آنکه حروف چاپي فارسي به اندازه کافي داراي تنوع قلم و کاراکتر نيست، اهميت هماهنگي شکل و حروف با موضوع، در جامعه ما به درستي شناخته نشده و کمتر کسي به اين نکته توجه کرده است.
ولي به طور طبيعي، شکل حروف بايد طوري انتخاب شود که داراي هماهنگي تصويري با محتواي آن باشد و در نتيجه درک مطلب برايش بهتر و مطبوع تر مي شود. استفاده از اين تکنيک پيشينه حداقل 50 ساله در ايران دارد.