* سعيد کوشافر
هنوز هم بسياري از مردم در خاطر دارند که هر زمان سخن آراستن خانه هاي ايراني به ميان مي آمد غير ممکن بود، حرفي از فرشهاي خوش نقش و نگار ايراني در ميان نباشد.

شايد مردم آن سالها ديگر در ميان ما نيستند که اينگونه با هنر دستان ايراني که دل هر بيننده اي را مي ربايد، بيگانه شده ايم، شايد هم ديگر فرصت انديشيدن به اين همه گره که در تافته شده تا زينت بخش گوشه اي از خانه ما باشد نداريم.
اين هنر آنقدر والاست که بسيار بر اين باورند اصلاً جاي فرش روي زمين نيست، بلکه تنها مکان شايسته آن بر ديوار موزه ها و گالري ها مي باشد.

هنرمندان چه شدند

بگذريم از اينکه بر سر فرشبافان چه آمد و چه آورديم. براي يک بيمه اي که هنوز هم به طور کامل اجرايي نشده چند وزير و وکيل تبليغ کردند و براي بهبود وضع کارگاهها چه وعده ها که داده نشد.
تازه اگر ماجرا به همين جا ختم مي شد هم حرفي نبود، اين قشر زحمتکش با همين بي توجهي ها هم ساخته بودند و کنار مي آمدند، حتي همين پارسال که بازار جهاني فرش مي رفت تا بساطش را جمع کند، هم گلايه نکردند.
تجار به بهانه نبود بازار با قيمتهايي فرش مي خريدند که خودشان هم باور نمي کردند، اما باز هم انبارها از فرش پر بود و بازاري براي دست بافته ايرانيان يافت نمي شد، دليل را حداقل آنهايي که در بازار بودند، مي دانند؛ رقباي تازه اي به نام چين، پاکستان و هند.





از جهان تا ايران

کپي کاري فرش ايراني در کشورهايي که از کارگر ارزان هم بهره مند هستند باعث شد تا کالايي ارزانتر از فرش ايران هم در بازار جهاني عرضه شود؛ اگرچه تاجران ايراني که تاکنون در بازاري بدون رقيب يکه تازي مي کردند هيچ برنامه اي براي رويارويي با اين رقيب تازه نداشتند، اما به تدريج به يک همزيستي مسالمت آميز تن دادند.
حتي برخي از آنها پا را فراتر نهاده و در نمايشگاههاي بين المللي فرش چيني و پاکستاني را هم در کنار فرش ايراني عرضه کردند تا به اصطلاح عاميانه جنسشان جور باشد.
اين در حالي است که هر کس که حتي فقط با فرش آشنا باشد به خوبي مي داند که تفاوت ميان کيفيت فرش ايراني و ساير دست بافته ها از زمين تا آسمان است، اما وقتي فرش ايراني درست معرفي نمي شود و رقيب از تمام ترفند ها بهره مي برد، نتيجه اين مي شود که در شرايط بحران جهاني و علاقه مردم به خريد کالاي ارزانتراين رقيب است که ميداندار مي شود.
حال اگر بخواهيم اين مسأله را مورد کنکاش قرار دهيم و به اين بپردازيم که سازمانهاي دولتي مسؤول با آن بودجه هاي کلان تاکنون چه قدمي در اين راستا برداشته اند، خود حکايت يک گزارش مبسوط از شرح کم کاريها و ضعفها خواهد بود، در اين گزارش بنا داريم به مسأله اي بپردازيم که بيشتر از آن تأسف بار است و آن چيزي نيست جز واردات فرشهاي چيني، هندي و پاکستاني به داخل کشور و جايگزين شدن آ ن با فرش دستباف ايراني.
هنوز خيلي از سالهايي که فرشهاي ماشيني به کفپوش خانه هاي ايرانيان تبديل شد، نمي گذرد و هنوز داغ از دست دادن بسياري از بازارهاي خارجي بر دل فرشبافان است که خبر مي رسد فرشهاي دستباف وارداتي همان اندک بازار باقي مانده را هم هدف گرفته است.
جالب آنکه مسؤولان امر به جاي چاره جويي سراغ ترفند قديمي تکذيب مي روند، غافل از اينکه سرانجام صبح خواهد شد و صداي اين سازي که برخي تجار اکنون مي نوازند، در شهر خواهد پيچيد.

تبليغ فرش خارجي توسط تجار ايراني





اولين بار که اين خبر مطرح شد ذهنم سراغ شايعه سازاني رفت که از هر فرصتي براي استفاده خود بهره مي جويند و اين بار هم احتمالاً نوبت به تجار فرش رسيده است؛ اما وقتي يک مرجع رسمي خبر را تأييد مي کند چاره اي جز تاسف باقي نمي ماند.
اين در حالي است که آنها هم براي خود توجيهي دارند که به اعتقاد خودشان قابل قبول هم هست.
مديرعامل شرکت سهامي فرش ايران در اين خصوص مي گويد: به دليل پايين بودن گردش مالي در بازار فرش، فروشندگان ايراني تبليغ کننده فرشهاي وارداتي شده اند.
سيدجلال الدين بصام مديرعامل شرکت سهامي فرش ايران خاطر نشان مي کند: در شرايط فعلي پايين بودن گردش مالي در بازار فرش يکي از مشکلات اصلي تجار و بازرگانان فرش است.
وي مي افزايد: گردش مالي براي هر فعال عرصه فرش 50 ميليون تومان و در مجموع براي هشت هزار فعال فرش 400 ميليون تومان است که اين امر موجب ايجاد گردش مالي کاذب و تبليغ و فروش فرش خارجي از سوي فروشندگان فرش در بازار داخلي شده است.
بصام ادامه داد: تا زماني که مسأله گردش مالي و شکل توزيع اصلاح نشود، هر روز شاهد افزايش قيمت فرش خواهيم بود.
مديرعامل شرکت سهامي فرش افزايش توليد فرش را بهترين راهکار براي مقابله با افزايش نرخ فرش و فروش فرش هاي خارجي عنوان کرد.
وي با اشاره به ميزان توليد فرش اظهار مي دارد : در حال حاضر سالانه 1200 ميليارد تومان فرش توليد مي شود که از اين ميزان 800 ميليارد تومان صادر و 400 ميليارد تومان در بازار داخلي مصرف مي شود.
مديرعامل شرکت سهامي فرش با اشاره به کاهش 40 تا 50 درصدي توليد و صادرات فرش دستباف مي گويد: در سال 73 حدود دو هزار ميليارد تومان فرش توليد شده است که از اين ميزان 1600 ميليارد تومان صادر و 400 ميليارد تومان در بازار داخلي مصرف شده است.

صورت مسأله

اول بايد توضيح داد که چرا پس از اين همه سخن گفتن تازه سراغ صورت مسأله رفته ايم؛ دليل اين است که برخي مسؤولان هنوز اصل مسأله را هم نپذيرفته اند.
مرکز ملي فرش ايران در اطلاعيه اي رسمي اعلام مي کند «هيچ گونه واردات فرش دستباف خارجي صورت نگرفته است و اگر فرش دستباف خارجي به صورت قاچاق وارد شده باشد، حکم ساير کالاهاي قاچاق را دارد» ودر ادامه اينگونه مي آورد که «بزرگ نمايي ورود فرشهاي خارجي به کشور و طرح ادعاهاي واهي در اين زمينه نه تنها مستند نيست، بلکه با ايجاد فضاي رواني نامطلوب به نفع اين هنر صنعت در کشور نخواهد بود.»
مرور سر خط چند خبر که سال گذشته روي سايت تخصصي فرش قرار گرفت تا حدودي اصل مسأله را روشن مي کند.
سايت اطلاع رساني فرش ايران 86/10/5
به دليل قيمت ارزانتر، قاچاق فرشهاي چيني و افغاني به ايران همچنان ادامه دارد.
سايت اطلاع رساني فرش 87/1/19
اين بار 215 تخته گليم فرش وارده از افغانستان با طرحهاي سيرجان و... در بيرجند کشف شد.
گفته مي شود، اين محموله با ارزش ريالي بيش از 120 ميليون تومان قرار بوده در يکي از سراهاي فرش مشهد تحويل يکي از فروشندگان فرش گردد.
سايت اطلاع رساني فرش 87/10/5
مديرعامل تعاوني فرش و گليم گوهر صدف ساوجبلاغ، در نشست خبري اداره کل تعاون استان تهران با انتقاد از واردات بي رويه فرشهاي هندي و چيني به کشور گفت: طي سالهاي گذشته باز کردن دروازه هاي واردات کشور و ورود بي رويه فرشهاي خارجي از جمله هندي و چيني بازار فرش ايران را راکد کرده است و متأسفانه از گوشه و کنار خبر ورود فرشهاي پاکستاني و افغانستاني را در گمرک مي شنويم.

آنها که با تار و پودند

اگر نمايندگان فرشبافان را تشکلهاي صنفي آنها بدانيم بايد باور کنيم که فرش خارجي بازار فرش ايران را هدف گرفته است.
در همين راستا هريسچيان رئيس اتحاديه صادر کنندگان فرش دستباف، با انتقاد از واردات فرش از پاکستان و افغانستان خواستار 10 برابر شدن تعرفه واردات فرشهاي دستباف شد.
وي مي گويد: بخش عمده اي از واردات فرش به صورت قاچاق وارد کشور مي شود و در حال حاضر نيز تعرفه واردات فرش حدود 50 درصد است که به نظر فعالان عرصه فرش دستباف اين تعرفه پايين است قبل از اينکه معلوم شود چه زماني به سازمان جهاني تجارت ملحق مي شويم نبايد تعرفه را کاهش دهيم.
رئيس اتحاديه صادر کنندگان فرش دستباف همچنين خاطرنشان مي کند: واردات فرش از پاکستان و افغانستان تحت کنترل نيست و براي جلوگيري از ورود غير رسمي آن بايد سخت گيري بيشتري انجام گيرد، از سوي ديگر با توجه به اينکه تورم بالاي داخلي باعث کاهش صادرات فرش دستباف شده است، بايد به شدت از واردات آن جلوگيري شود، چرا که با مراجعه مصرف کننده داخلي به فرشهاي وارداتي وضعيت نامطلوبي براي فرش دستباف کشورمان ايجاد خواهد شد.
هريسچيان تأکيد مي کند: تعرفه واردات فرش بايد با افزايش 10 برابري به 500 درصد برسد.
يکي از اعضاي هيأت رئيسه اتاق بازرگاني شيراز نيز با اشاره به وجود فرشهاي دستباف هندي و چيني در کشور ورود اين گونه فرشها را به کشور ممنوع عنوان و در عين حال بيان کرد که تعداد بافندگان فرش دستباف در استان فارس از 180 به 20 هزار نفر کاهش يافته است.
محمدعلي ديده روشن، عضو هيأت رئيسه اتاق بازرگاني شيراز در مورد وجود فرشهاي دستباف خارجي در بازارهاي کشور با تأييد اين موضوع گفت: واردات فرشهاي دستباف به کشور به صورت رسمي نيست و به صورت قاچاق است. چرا که ورود فرش خارجي به کشور ممنوع است و معمولاً ترفند کساني هم که اين فرشها را وارد مي کنند، اين است که به عنوان فرش ماشيني و زيرانداز ماشيني يا موکت، فرشهاي دست بافت خارجي را وارد مي کنند.وي تأکيد کرد: با وجود اين، در بازارهاي کشور، اين فرشهاي دستباف خارجي مشاهده مي شوند و حتي زيراندازهايي هم که معمولاً در برنامه هاي تلويزيوني از آنها استفاده مي شود، چيني و هندي هستند.
عبدا... احراري يک مدرس و کارشناس فرش نيز با اشاره به کاهش 30 درصدي قيمت فرش در سال گذشته مي گويد: بحران اقتصادي جهاني و از همه مهمتر قاچاق فرشهاي بي کيفيت به بازار داخلي، باعث کاهش 30 درصدي قيمت توليدات وطني شد که اين امر باعث شد بخشي از بافندگان کارگاههاي بافندگي را ترک کنند.
وي تصريح مي کند: قاچاق يکي از معضلات صنعت فرش است که اين امر در شرايط کنوني باعث کاهش آمار خريد و فروش فرش در داخل کشور و رکود در بازار داخلي و خارجي اين صنعت شده است.به گزارش مهر، احراري عامل ديگر کاهش قيمت فرش در بازار داخلي را خشکسالي دانست و افزود: توليد فرش به دليل خشکسالي و در نتيجه روي آوردن کشاورزان و دامداران به قاليبافي در سال گذشته افزايش يافت که اين امر در نهايت منجر به کاهش قيمت اين کالا شد.
وي با اشاره به تفاوت قيمت فرش ايراني با محصولات کشورهايي چون افغانستان، پاکستان و هند اظهار داشت: اين تفاوت قيمت باعث قاچاق فرش از اين کشورها به بازارهاي داخلي شده است.

يک نظر رسمي

آنچه تاکنون بيان شد نظر تشکلهاي صنفي بود که بايد با نظر يک نهاد رسمي تکميل شود، در اين راستا بد نيست نگاهي به گزارش مرکز پژوهشهاي مجلس داشته باشيم.
مرکز پژوهشهاي مجلس شوراي اسلامي در گزارشي اين گونه عنوان مي کند: واردات فرش دستباف خارجي هر قدر اندک، نه تنها براي بازار داخلي زيان آور است، بلکه خطر بزرگي براي صادرات فرش دستباف به عنوان يکي از اقلام مهم صادراتي کشور نيز خواهد بود و وجهه و حيثيت چند صد ساله صادرات فرش دستباف کشور را با تهديدي جدي رو به رو خواهد ساخت و از ميزان اعتماد و رضايتمندي مصرف کنندگان خارجي نيز خواهد کاست، زيرا موضوع واردات فرش دستباف چيني و هندي به کشور مي تواند به منزله تأييدي بر کيفيت آنها و تبليغات کيفي فرش آنها در بازارهاي جهاني باشد و بر افزايش سهم بازار آنها صحه گذارد.

پاسخي کوتاه

مسؤولان امر اما گويي مسأله را آنقدر جدي نمي دانند که در خصوص آن خيلي وقت بگذارند و به پاسخي کوتاه بسنده مي کنند.مرکز ملي فرش ايران که متولي امر بوده و از وزارت بازرگاني براي هر سال بودجه کلاني دريافت مي کند اينگونه به مسأله مي نگرد و فقط در پاسخ به اظهارات مطرح شده در اين مورد به يک بيانيه بسنده مي کند.
مرکز ملي فرش ايران در اين خصوص که ادعا شده است که واردات بي رويه فرش توليد داخلي را به منظور نابودي هدف قرار داده است و بيش از 20 درصد بازار داخلي فرش در انحصار فرشهاي چيني است! اينگونه بيان مي دارد:
در اين زمينه ذکر اين نکته ضروري است که مرکز ملي فرش ايران به عنوان متولي اين هنر صنعت با واردات اين کالا مخالف بوده و براي جلوگيري از رخداد نامطلوب در اين حوزه، تعرفه بسيار سنگيني را براي واردات با هماهنگي دستگاههاي مربوطه پيشنهاد کرده است.
همچنين برابر اعلام رسمي گمرک ايران، هيچ گونه واردات فرش دستباف خارجي صورت نگرفته است و اگر فرش دستباف خارجي به صورت قاچاق وارد شده باشد، حکم ساير کالاهاي قاچاق را دارد و متأسفانه ضايعات جبران ناپذيري براي فرش ايراني خواهد بود، به ويژه اينکه حتي سود و عوارض گمرکي را نيز در اين حالت پرداخت نمي کند.
به هر حال بزرگ نمايي ورود فرشهاي خارجي به کشور و طرح ادعاهاي واهي در اين زمينه نه تنها مستند نيست، بلکه با ايجاد فضاي رواني نامطلوب به نفع اين هنر صنعت در کشور نخواهد بود.
به هر روي اين مرکز در طول مدت فعاليت خود در حوزه هاي گوناگوني همچون پژوهش، آموزش، تبليغات، بازاريابي، خدمات دهي به فعالان فرش کشور، ارتقاي کيفي توليدات و... تلاش داشته و با قدرت به اين تلاشها ادامه مي دهد و بارها با ارايه گزارش عملکرد خود و با تکيه بر آمار مستند از منابع آماري شفاف به تشريح وضعيت کنوني توليد و صادرات فرش پرداخته و مانند گذشته آمادگي دارد تا اين آمار و مستندات را در اختيار علاقه مندان قرار دهد. همچنين اين مرکز مانند هميشه پذيراي نقدها و راهکارهاي دلسوزانه و منصفانه همه صاحبنظران فرش کشور است.

نکته پاياني

در شرايطي که هر روز اخبار ناخوشايندي از توليد و صنعت کشور به گوش مي رسد، شنيدن خبر واردات فرش دستباف خارجي به بازار کشور، حتي اگر به صورت قاچاق نيز باشد براي کشوري که تا همين چند سال قبل صادر کننده اصلي اين کالا بوده بسيار تأسف انگيز است و نياز به بررسي نهادهاي مسؤول، فراتر از يک پاسخ يا جوابيه را دارد.
بد نيست نهادهاي دولتي نسبت به پديده اي که دهها هزار شغل را تهديد مي کند، حساس تر باشند، آن هم در شرايطي که دولت براي ايجاد يک شغل ميليونها تومان هزينه مي کند.

قاچاق در اقتصاد جزو مباحثي است که از آن به عنوان اقتصاد سياه يا اقتصاد زيرزميني بحث مي شود. البته دامنه شمول اقتصاد زيرزميني فراتر از بحث قاچاق است. در بحث آثار اقتصادي قاچاق، آنچه در وهله اول به چشم مي آيد ضربه اي است که اين پديده بر توليدات داخلي مي زند. از مصاديق آن در سالهاي اخير قاچاق فرشهاي چيني و هندي و... است.
قاچاق هر کالا و محصولي مي تواند آينده بازار آن را تهديد کند، اما اين موضوع در مورد کالاهايي که خاص يک منطقه يا کشور هستند، اهميت بيشتري پيدا مي کند.
تورم موجود در داخل کشور و گراني قيمت مواد اوليه و افزايش دستمزدها و قيمت تمام شده فرش در داخل کشور از يک طرف و تشويقاتي که دولت در جهت حمايت از صادرات فرش و ساير کالاها به عمل مي آورد، به علاوه سؤ استفاده از نام فرش ايران، معدودي از افراد را وادار به آن کرد که فرش را از کشورهاي رقيب به صورت قاچاق روانه بازار ايران کرده و خارج از مبادي ورودي قانوني به نام فرش ايراني به کشورهاي ديگر صادر کنند.
با توجه به اينکه کيفيت فرشهايي که به صورت قاچاق وارد ايران مي شود، بسيار نامرغوب و اصولاً قابل مقايسه با توليدات اصيل ايراني نيست، علاوه بر اينکه صادرات آن به نام فرش ايراني مي تواند ضربه اي سنگين بر پيکر نيمه جان فرش ايران وارد کند مصرف کنندگان داخلي را نيز که گاهي به علت عدم اطلاع از محل توليد اينگونه فرشها اقدام به خريد آن مي کنند، از فرش ايران ناراضي مي کند.
قاچاق فرش هم در بازار داخلي و هم در بازار خارجي تأثير دارد و توليدکننده داخلي را نيز فلج مي کند.
اما روند قاچاق فرش چگونه آغاز شد؟ با توجه به روند فزاينده تورم در داخل کشور به ويژه از اوايل سال 85 تا نيمه اول سال 87 قيمت تمام شده فرش در داخل کشور به نسبت کشورهاي رقيب حدود 40 درصد افزايش يافت و در نتيجه انگيزه بسيار بالايي براي ورود فرشهاي خارجي به داخل کشور شکل گرفت، از طرف ديگر در طول چهار سال اخير و به ويژه پس از افزايش جوايز صادراتي فرش و باز شدن بازار عراق به روي صادرکنندگان ايراني براي تعدادي از صادرکنندگان اين انگيزه فراهم گرديد که با واردات فرشهاي چيني، افغاني و پاکستاني به ايران و صادرات مجدد آن به عراق علاوه بر سود سرشاري که از ما به التفاوت قيمت فرشهاي ايران و سايرين نصيب خود ساخته اند، از جوايز صادراتي مرکز توسعه صادرات بهره مند گردند.
متأسفانه به رغم عوارض بسيار شديدي که مقوله قاچاق و واردات قانوني يا غيرقانوني فرش بر توليد داخلي و صادرات فرش اصيل ايران گذاشته است، هيچ گونه اقدامي راهبردي در خصوص اين موضوع به عمل نيامده است.هر چند در شرايط کنوني به دليل کاهش 30 درصدي قيمت فرش دستباف در داخل کشور انگيزه واردات فرش به صورت قاچاق يا قانوني بسيار کاهش يافته است، اما به هر حال به منظور حمايت از توليد کنندگان داخلي و صيانت از سهم ايران در بازارهاي خارجي لازم است علاوه بر افزايش تعرفه هاي واردات فرش، مبارزه با قاچاق فرش از طريق تمامي دست اندرکاران و سازمانهاي ذي ربط تشديد يافته و به ويژه اتحاديه هاي فرش دستباف در اين خصوص وظيفه مند شده و گمرکات کشور ملزم به همکاري با تشکلهاي فرش گردند، همچنين تجربه ثابت کرده که تعدد مبادي صادراتي فرش مي تواند به افزايش سؤ استفاده از صادرات فرشهاي ساير کشورها به نام فرش ايراني گردد.
* عبدا... احراري - کارشناس صنعت فرش دستباف

در زمان هاي نه چندان دور، يعني تا همين چند سال پيش فرش ايراني براي خريداران داخلي و خارجي حکم طلا را داشت.