|
عباسعلي سپاهي يونسي
در خطابه اي در سال 1304 درباره موسيقي ايران گفته بود: «موسيقي معاصر ما عبارت است از يک سلسله آهنگهاي بازاري که به عنوان پيش درآمد و زنگ معمول است. آواز هم يک طرز سوگواري است که مي توان يادگار مصايب گذشته ناميد... موسيقي ما مخصوص مجالس کيف شده است و در مورد ديگري به کار نمي آيد... درصورتي که امروز مردم متمدن از موسيقي، ايجاد احساسات و مزاياي اخلاقي و روحي را درنظر دارند.»
اين بخشي از گفته هاي علي نقي خان وزيري يا «کلنل وزيري» است. کسي که از او با عنوان پدر موسيقي نوين ايران ياد مي شود. عنواني که ما در ادبيات آن را براي «نيما» به کار مي بريم. اما علي نقي وزيري که بود و چه کرد که امروز با اين عنوان از او ياد مي شود؟ وزيري از بزرگان هنر اين سرزمين است که در سال 1265 خورشيدي متولد شد، يعني بيست سال قبل از آن که مظفرالدين شاه فرمان مشروطيت را امضا کند، انقلابي که بر همه جوانب زندگي ايرانيان تأثيرگذار بود و يکي از شکلهاي بروز اين تحول درهنر و ادب و در قالبي چون موسيقي بود و اين را مي توان در گفته ها و نوشته هاي مرتبط با اين موضوع يافت.
در واقع، با انقلاب مشروطه بود که بسياري از فرمها و حالتهاي موسيقي ايراني در شهرهاي بزرگ ايران و به ويژه شاهزاده نشينها و اعيان نشينهايي مثل تهران، تبريز، قزوين و شيراز تغييراتي اساسي يافت.
سازهاي غربي و ساختن آثاري بر مبناي موسيقي غربي رواج يافت و ژانرهايي نظير «پولکا»، «والس» و «مارش» وارد موسيقي ايراني شد. گروه نوازي قوت گرفت و کنسرت دادن رواج پيدا کرد.
موسيقيداناني نظير درويش خان و کلنل علي نقي وزيري که خود از آزادي خواهان بودند، با تغييراتي که از آشنايي با موسيقي غرب پذيرفته بودند، سعي کردند موسيقي ايراني را جاني تازه بدهند، تلاشي که باعث ماندگاري نام وزيري در دفتر سرامدان عرصه موسيقي ايران شد.
درباره او نوشته اند، وي در تمرين تار آن قدر افراط مي کرد که به قول مادرش شام ونهار نداشت. او کسي است که در نوجواني به علت نظامي بودن پدر قزاق شد و درهمان سالها بود که به دنبال موسيقي رفت و اولين آموزشها را از دايي خود و از معلمي فرانسوي آموخت. تا آن زمان موسيقي ايراني کاملاً سينه به سينه منتقل و آموخته مي شد، اما علينقي وزيري پس از آشنايي با آقا حسينقلي (استاد بزرگ تار)، به او پيشنهاد کرد تا رديف وي را به خط نت بنويسد. او هم پذيرفت و علينقي اين کار را طي مدت دو ماه به اتمام رساند.
سپس رديف ميرزا عبدا... را نيز به سال 1287 به خط نت تبديل کرد و بعد از به توپ بستن مجلس و شروع استبداد صغير از نظام بيرون آمد و به مشروطه خواهان پيوست، اما با فرار محمد عليشاه دوباره به منصب خود برگشت و البته وقتي موضوع اولتيماتوم روس پيش آمد، او براي بار دوم از نظام کناره گيري کرد.
کناره گيري دوباره او از نظام باعث شد او عزلت بگزيند و وقت خود را صرف تمرين تار کند که سه سال طول کشيد. با اينکه دوبار عطاي نظام را به لقائش بخشيد، بار ديگر به نظام بر گشت بازگشتي که به فاصله يک سال از آن جنگ جهاني اول شروع شد، اما وزيري دوباره از نظام کناره گرفت و بعد از پايان جنگ جهاني اول به پاريس رفت و سه سالي را در رشته موسيقي به تحصيل پرداخت.
سپس براي تحصيل موسيقي به المان رفت سفري که دو سال طول کشيد و اين سفرها به دليل آن بود که وزيري در ايران با مباني موسيقي غربي آشنا شده بود و اين امر دليلي شد که او به اين بينديشد که موسيقي سنتي ايران را با الفباي جهاني موسيقي ثبت و ضبط کند و ضمانتي براي ماندگاري آن فراهم آورد.
در سال 1302 به ايران باز گشت. در ادامه زندگي، او کتاب دستور تار را مي نويسد و مدرسه عالي موسيقي را تأسيس مي کند که هنر آموزان زيادي را پرورش مي دهد. شاگرداني که بعدها خود استادان برجسته موسيقي مي شوند، روح ا... خالقي ، ابوالحسن صبا ، موسي معروفي و حسينعلي ملاح، حشمت سنجري ،جواد معروفي و...
در اين مدرسه علوم موسيقي غربي و اصول موسيقي ايراني آموزش داده مي شد و سعي بر اين بود که موسيقي ايراني با کمک تکنيک غربي، زندگي تازه اي بيابد و با موسيقي بين المللي همگام شود. تشکيل کلوپ موزيکال از ديگر اقدامهاي مهم وزيري بود. کلوپي که حتي اديبان معروف آن زمان از جمله دهخدا، رشيد ياسمي، سعيد نفيسي، عباس اقبال آشتياني، علي دشتي و ... از اعضاي آن بودند. وزيري نخستين کنسرت خود را در سال 1304 برگزار کرد. در ادامه فعاليتها، وزيري از طرف وزارت معارف مدير مدرسه موسيقي دولتي شد.
همچنين کتاب موسيقي نظري را نوشت که نخستين کتاب درباره تئوري موسيقي ايراني است و او البته آثار فراوان ديگري درحوزه هنر و موسيقي به دوستداران هنر در قالب کتاب هديه کرده است. با اينکه وزيري تلاش فراواني در ارتقاي موسيقي سرزمينمان داشت، اما به علت اختلاف با دربار براي مدتي از کارهاي رسمي مرتبط با موسيقي کنار گذاشته شد.
ماجرا از آن جا آغاز شد که درمراسمي که ميهمانان خارجي هم در آن حضور داشتند به وزيري امر مي شود اجراي موسيقي توسط هنر جويان مدرسه موسيقي بر سر ميز شام ميهمانان خارجي داشته باشند، اما وزيري از اين دستور سرپيچي مي کند. مخالفتي که باعث برکناري او از رياست مدرسه موسيقي مي شود. سرپيچي از اين اجراء که دستور آن را رضا شاه داده بود، کار کوچکي نبود.
او مي توانست با اين کار نزد شاه محبوبيتي به دست بياورد، اما وزيري براي موسيقي و هنر احترام قائل بود و اين باعث شد که از بردن هنرجويان مدرسه موسيقي بر سر ميز شام ميهمانان رضا شاه خودداري کند و بگويد: «اجرا در اين ميهماني بي حرمتي نسبت به موسيقي و نيز به هنرمندان موسيقي ميباشد و جاي اين موسيقي درآنجا آن هم بر سر ميز شام، نيست! » اما وزيري با پايان جنگ جهاني دوم و تبعيد رضا شاه از ايران وزيري دوباره به رياست هنرستان موسيقي برگزيده مي شود، هر چند پس از مدتي به علت کارشکني ها از رياست هنرستان کناره گيري مي کند. از ديگر کارهاي وزيري تدريس رشته هاي باستان شناسي، زيبا شناسي و تاريخ هنر در دانشگاه تهران و فراهم کردن کتابهايي براي کودکان و يا نوشتن نمايشنامه و يا ترجمه آثاري در زمينه هنر بود.
درسال 1350 از دانشگاه بازنشسته شد و سرانجام بعد از تلاش و کوشش فراوان در سن 92 سالگي زندگي را بدرود گفت و در مقبره خانوادگي در بهشت زهرا در کنار برادر و خواهرش به خاک سپرده شد. علي نقي وزيري بزرگمرد وادي موسيقي بود که البته موافقان و مخالفان فراواني دارد. موافقانش او را پدر موسيقي نوين ايراني مي دانند و مخالفانش او را مخرب سنتها و ارزشهاي هنري استادان قديم مي شمرند. |
