|
*معصومه فرماني كيا
ديوارها بلند است و راه دراز، نمي توانم بيرون را ببينم، ناي رفتنم هم نيست اما سقاخانه كه باشد همه چيز روشن است، سقاخانه
هم راه را روشن دارد و هم دل را...
ايستاده بود و غريب نگاه مي كرد انگار سوسوي هيچ شمعي چشمش را نگرفته بود.
غريب كه نگاه مي كرد، غريب هم حرف مي زد، مات بود درست مثل پيرزني كه كنارش ايستاده بود و چادر لاجوردي اش پر نقش و وصله بود، شبيه سر تكيه داده اي كه نيمرخش هم به سختي پيدا بود، مثل همان دستي كه چند بار لرزيد تا شعله اي روشن شد...
يك نگاه يك پيشينه
سنت ها تازه اند حتي اگر هزار ساله باشند، حتي اگر از روزگار بودنشان قرنها گذشته و ردپايشان حالا توي خاطرات مانده باشد، سنتها را مي توان توي حرفهاي آدمهاي سن و سال دار ديد، توي اسناد، حتي توي گوشه هاي متروكي كه به ظاهر حرفي براي گفتن ندارند.
شمع نذر آرزوها
آنها كه پيشه شان شمع فروشي است، روزگارشان گذشته است اما خاطراتشان نه، آدمهاي حوالي حرم با پارچه هاي سبز و شمع هايي كه مشتري هايشان يك جور خاص بوده اند. با آرزوهاي خاص كه وقت نور گرفتن شمع دلشان را مي لرزانده است.
چلچراغ هاي موزه اي؛ ارادتهاي هميشگي
بخشي از روشنايي حرم از نور همين شمع ها بوده است، اين را چلچراغ ها و پيه سوز هايي موزه اي مي گويند، آنهايي كه شايد تاريخ مصرفشان گذشته باشد، اما روزگار، نورافشاني هايشان را در قلب حرم خوب به خاطر دارد. چلچراغهاي وقفي و اهدايي كه محصول ارادتهاي هميشگي و پاك است، پيشكش پدربزرگ ها و مادربزرگها؛ حالا بزرگ و كوچك توي قاب ويترين هاي موزه اي چشم نواز شده اند.
موقوفات و روشنايي ها
موقوفات هميشه پشتوانه هاي خوبي بوده اند، آن قدر كه از درآمدشان خيلي از هزينه ها تأمين مي شده است. خيلي ها معتقدند روشنايي از قديمي ترين وقفيات حرم اند، در طومار عليشاهي كه نوعي آيين نامه براي ايجاد نظم در تشكيلات آستان قدس رضوي است، مصرف روشنايي جز اولين و پرمصرف ترين مواردي است كه بر آن تأكيد شده است. روشنايي امروز حرم نيز بر پايه همين موقوفات است به عبارتي اگر چه نوع مصرف موقوفات عوض شده است، اما تأمين روشنايي كه همان هدف وقف بوده است برآورده مي شود. چنانچه روزگاري اين درآمد صرف شمع و پيه سوز مي شد، اما امروز هزينه تأسيسات برق حرم را تأمين مي كند.
*ابزار و مصالح روشنايي
اسناد هم قبول دارند گذشت زمان همه چيز را عوض كرده است، روزگاري شمع ها و مشعل ها پايه روشنايي حرم بوده اند، اين را سندهاي موجود از سالهاي 1228 تا 1250ه.ق نشان مي دهند، اما هر چه پيشتر مي آييم، فانوس ها و چراغهاي برقي نمود بيشتري مي يابند. فانوس، فانوس لامپا، چهارشاخ ها، جار، نخ، موم، پيه گداخته، روغن چراغ، مقراض، گل گير سيم برنجي، سرشور و... كه حالا خانه نشين غرفه هاي موزه اي است دستخوش همين تغييرات.
تشكيلات اداري روشنايي
شنيدن تاريخچه ها آدم را مشتاق پيش رفتن پابه پاي تاريخ مي كند، خيلي وقتها لطف ماندن در كوچه هاي تاريخ دلچسب تر از ماندن در حال است اين را زماني بيشتر حس مي كنم كه علي سوزنچي كارشناس بخش اسناد سازمان كتابخانه ها بر اساس دريافتهايش از اسناد تعريف مي كند: «شماعي»، «تحويلدار»، «خادم باشي»، «سركشيك» و «مشرف روشنايي» عناوين اشخاصي بوده است كه در تشكيلات روشنايي مشغول بوده اند.
او مي گويد: «مشرف روشنايي» موظف به نظارت حسن اجراي وظايف كاركنان روشنايي، نظارت بر ميزان مصارف و جلوگيري از حيف و ميل اسباب بوده است.
سوزنچي با اين توضيح يادآور مي شود: از سال 1278 تا 1310ه.ق مشرف روشنايي حرم شخصي به نام «عبدالجواد رضوي» بوده است و اين سمت در سالهاي 1310 تا 1333 به هدايت ا... رضوي رسيده است.
علي ثابت نيا از ديگر كارشناسان اسناد تاريخ، شكل گيري اداري بخش روشنايي حرم را مورد توجه قرار مي دهد و مي گويد: شكل خدمتگزاران بخش روشنايي كه آن را مي توان پيش درآمد اداره روشناي امروز ناميد، در ابتدا بسيار ساده و به دور از تشريفات بوده است، چنانچه در سالهاي اوليه حكومت قاجار، معمولاً كاركنان روشنايي شامل يك صاحب جمع «شماعي» و دو نفر «شماعي» مي شد كه مسؤول روشن كردن شمع در ساعات مقرر و در مكانهاي مشخص بوده اند و يك «مشعلدار» هم مسؤوليت روشن نمودن و پاك كردن مشعل ها را در حرم مطهر عهده دار بوده است اما با گذشت زمان و استفاده از چراغ، شغل «چراغچي باشي» نيز به بخش روشنايي اضافه شد.ثابت نيا با اشاره به اين نكته كه وظيفه «چراغچيان» از «شماعيان» جدا بوده توضيح مي دهد: «چراغچيان» موظف به نصب چراغ ها در مكان هاي مختلف حرم بوده اند، علاوه بر آنكه تنظيف و پاك كردن چراغ ها، عوض كردن چراغهاي كهنه، نصب چراغهاي ديوار كوب و... را نيز عهده دار بوده اند. ثابت نيا از گسترش اداري مجموعه روشناي حرم مطهر و ظهور القابي چون «معاون روشنايي»، «صاحب جمع روشنايي»، «مشير روشنايي»، «نجم التوليه» و «شعاع التوليه» و... در دوره هاي بعد ياد مي كند.
اسناد و روشنايي ها
اكثر اسناد بر جا مانده از روشنايي هزينه ها و ميزان مصرف مواد روشنايي است تا آن جا كه در اسناد سالهاي 1228 تا 1262ه.ق اين اسناد شامل چند ماه مصرف مي شود. روندي كه تا سال 1260ه.ق ادامه داشته است. در حالي كه در اسناد سال 1262ه.ق نوع محاسبه فرق مي كند، از اين سالها هزينه روزانه به صورت ريز در گزارش ماهانه ثبت مي كرده اند. اين شكل سند نيز تا 1269 موسوم بوده است، پس از آن تا سال 1274ه.ق اسناد به صورت ماهيانه ديده مي شوند، با اين تفاوت كه مقدار مصرف بيشتر شده و ديگر مصرف روزانه در آن قيد نمي شده و تنها به قيد جمع مصارف سوخت در آن ماه بسنده مي شده است. بعد از آن تا سال 1337 براي مخارج و اوزان هر روز يك سند نوشته مي شده است و تا پايان هر ماه اوزان و هزينه ها مكتوب مي شده است. با بررسي ماهها و سالهاي مختلف مي توان روند تغيير، ميزان، وزن و هزينه سوخت مصرفي را حدس زد.
كارخانه چراغ برق
اختراع چراغ برق و ورود آن به ايران متوليان آستان قدس را به اين فكر انداخت كه براي تأمين روشنايي از نيروي برق يا آن چنان كه در اسناد ذكر شده است، از كارخانه چراغ برق استفاده كنند. ظاهراً براي اولين بار برادران «رضايف» در زمان سلطنت مظفرالدين شاه، دستگاه چراغ برق را از كشور روسيه خريداري كرده و در بارگاه حضرت رضا(ع) نصب و راه اندازي كرده اند، گفته مي شود مهندس اين كارخانه «حيدر خان» مشهور به «حيدر چراغ برق» يا «بمب ساز» بوده است. حيدرخان را مظفرالدين شاه قاجار و صدر اعظم او در بازگشت از سفر خود به فرنگستان در سال 1318 به عنوان مهندس برق استخدام كرده و براي داير كردن «كارخانه چراغ برق» در حرم مطهر رضوي به مشهد فرستاده اند.
در اين ميان اسناد مربوط به هزينه كارخانه برق مستقل از ديگر هزينه هاي روشنايي محاسبه مي شده است، به طوري كه ميزان مصارف روشنايي چراغ برق آستان قدس رضوي در رمضان 1324ه.ق پانصد و بيست و پنج تومان بوده است كه اين مبلغ به برادران «رضايف» پرداخت مي شده است. اما بعدها به مرور زمان شمعدان ها جاي خود را به لامپ ها دادند و چهل چراغ هايي كه روزگاري با شمع هاي متعدد روشن مي شدند، به لامپ هايي مجهز شدند كه با نيروي الكتريسيته نور مي گرفتند، به موازات اين تغيير اداره روشنايي حرم نيز بتدريج شكل گرفت و گسترش يافت.
اداره روشنايي
پيرامون قدمت و شكل گيري بخش روشنايي حرم، اصغر سيم ريز، رئيس بخش روشنايي بهتر از هر كسي اطلاعات دارد. به گفته او مسؤولان اين بخش با تنظيف و تعمير پيه سوز و شمع گذاري وظايف خود را انجام مي دادند و با آمدن چراغ برق و نصب ژنراتور در كوچه چراغ برق روشنايي الكتريسيته اي جايگزين شمع و مشعل شد. سيم ريز، به فعاليت اين مجموعه در سالهاي اخير اشاره مي كند و مي گويد: بخش روشنايي تا سال 1362 در اتاق كوچكي در رواق شيخ بهايي قرار داشت و با گسترش و توسعه اماكن و ايجاد صحنها و رواقها در سال هاي بعد آن هم گسترش يافته است.سيم ريز بخش مهمي از فعاليت امروز اين مجموعه را طراحي براي روشنايي هر چه بيشتر حرم مي داند. او به جارها و لوسترهاي حرم مطهر اشاره مي كند و مي گويد: هنرمندان در طراحي و ساخت اين طرح ها دخالت دارند، آن گونه كه كوشيده اند هنرشان را با بافت معنوي حرم تطبيق دهند.
سيم ريز تعمير و نگهداري تأسيسات روشنايي را از ديگر وظايف اداره روشنايي مي داند و توضيح مي دهد: تعويض لامپها، تنظيف و تعمير جارها و لوسترها از ديگر فعاليتهاي اين بخش است.وي از تعمير جار پيش رو حضرت در رواق دارالحفاظ خبر مي دهد و مي گويد: اين جار بيش از 200 سال قدمت دارد.به گفته او روشنايي اين جار در قديم توسط شمع بوده است، اما از چهل سال قبل به لامپهاي الكتريكي مجهز شده است. براي خود سيم ريز هم جالب است كه تعمير اين جار در سال 1382 با 1650 نفر در مدت 15 ماه انجام شده است.رئيس بخش روشنايي حرم به قديمي ترين جار موجود در حرم اشاره مي كند و مي گويد: جار سبز 4 شاخه بالاي ضريح گرانبهاترين جار اماكن متبركه است، در حالي كه قديمي ترين و سنگين ترين آنها مربوط به جار 114 شاخه اي است كه دو تن وزن دارد و در رواق دارالسلام نصب است. گفته هاي سيم ريز است كه روشن مي كند بزرگ ترين لوستر در مجموعه اماكن متبركه با 4 متر طول 3 متر عرض و 250 شعله لامپ و 1200 كيلوگرم وزن در رواق دارالسياده نصب است.
4 ديزل ژنراتور اضطراري
برق حرم مطهر از ناحيه 8 مشهد تأمين مي شود. بنا به گفته مهندس برقي سرپرست تأسيسات برق حرم، برق مورد نياز مجموعه اماكن متبركه از 3 پست اصلي تأمين مي شود كه 12 پست ديگر زير مجموعه آن هستند، مهندس برقي با اشاره به اينكه قدرتهاي ترانس هاي نصب شده در تأسيسات برق حرم مطهر 40 مگاوات است مي گويد: 20 مگاوات برق از شركت برق خريداري شده است.
مهندس برقي مي گويد: برقهاي حرم شامل دو اكيپ برق صنعتي و برف روشنايي با ترانس هاي جدا از همديگر است تا برق صنعتي اثر منفي بر برق روشنايي نداشته باشد. وي يادآوري مي كند: چهار دستگاه ديزل ژنراتور عهده دار تأمين برق اضطراري حرم است. |
