* غلامرضا قلندريان

«شما از مرکزي آمديد که مرکز نور است، مرکز علم الهي است، مرکزي است که بايد همه در آن مرکز، آستان بوسي کنيد. اصلاً آستان قدس رضوي مرکز ايران است». (امام خميني«ره»)
امسال، تقارن سالروز ميلاد هشتمين خورشيد سپهر ولايت و امامت، با هشتمين روز از هشتمين ماه سال خورشيدي 88 ، شکوهي خاص به اين ايام بخشيده است. در همين راستا، در اواخر مهر ماه سال جاري، خبري در صدر رسانه ها و خبرگزاريهاي داخلي ايران قرار گرفت با اين مضمون که در خجسته ميلاد امام رضا(ع)، مشهد به عنوان پايتخت معنوي ايران انتخاب و معرفي خواهد شد.
اين تصميم فرخنده و اقدام ارزشمند را مي بايد نشانه ارادت معنوي، درک صحيح و عشق و علاقه مسؤولان در پاسخ به نيازهاي معنوي و علايق مذهبي يکايک آحاد ملت شريف ايران دانست که در راستاي ارزشگذاري و اهميت بخشي بيش از پيش به فرهنگ ديني- اسلامي، بروز و ظهور يافته است.
مشهد به برکت وجود بارگاه نوراني و ملکوتي حضرت ثامن الحجج(ع)، در طول قرنهاي متمادي گذشته تاکنون شأن و شکوهي خاص به خود گرفته و قبله گاه عاشقان و ارادتمندان خاندان اهل بيت عصمت و طهارت(ع) واقع گرديده است؛ چنانکه از نظر پذيرايي از زائران، پس از مکه مکرمه، دومين کلانشهر مذهبي جهان شناخته شده است.
ميزباني و پذيرش سالانه بيش از بيست ميليون زائر و روند روزافزون آن، چنان که در افق سال 1400 اين رقم حدود 40 ميليون نفر برآورد مي شود، نگاه ملي و فرا استاني به مشهد را به ضرورتي اجتناب ناپذير مبدل نموده است.
در اعياد و مناسبتهاي خاص همچون نيمه شعبان، ولادت امام رضا(ع)، مبعث رسول اکرم(ص) ميلاد امام جواد(ع) اعياد قربان و غدير و... حدود يک و نيم ميليون نفر روزانه در مشهد جهت زيارت به حرم مطهر رضوي مشرف مي شوند. بر اساس آمارهاي ارائه شده، هر ايراني در طول سه سال، يک بار به مشهد سفر مي کند. به اين ترتيب، مشهد هر ساله پذيراي يک سوم جمعيت ايران مي باشد و از اين زاويه مشهد را مي توان جلوه تمام نماي ايران اسلامي به شمار آورد.
همچنين، وجود بيش از 10 هزار اثر تاريخي و فرهنگي ثبت شده، بيش از 1300 اثر ثبت شده در فهرست آثار ملي، وجود بيش از 100 منطقه طبيعي و گردشگري، مشهد را کانون توجه گردشگران داخلي و گاه خارجي قرار داده است.
گفتني است، انتخاب و معرفي مشهد به عنوان پايتخت معنوي ايران، الزامهايي را مي طلبد و نيازمند نگرشي ملي و فراملي است. به عبارت ديگر، پيش فرضهاي شهر ملي، هزينه ملي، اعتبار ملي، برنامه ريزي جامع و آينده نگري را در عرصه هاي گوناگون مي طلبد.
مشهد به عنوان پايتخت معنوي ايران، جهت پاسخگويي به زائران و خدمات رساني مطلوب به سيل مشتاقان حريم مطهر رضوي، در حوزه ها و زمينه هاي گوناگون نيازمند رويکردهايي جدي و نگرشي جامع و کلان نگر است که جهت اطلاع مسؤولان و استفاده از آنها در برنامه ريزيها و تصميم سازيهاي مرتبط، به اجمال به برخي از آنها اشاره مي شود:
1 - ضرورت و الزام بسيار مهم، اصلاح وضعيت حمل ونقل برون شهري در ابعاد مختلف آن يعني زميني، ريلي و هوايي است. اگرچه تاکنون به طور متوسط روزانه 120 پرواز از فرودگاه بين المللي مشهد به مقصدهاي مختلف صورت مي گيرد، هيچ يک از اين پروازها ضريب امنيتي و شرايط کيفي لازم و مناسب را ندارند. حمل ونقل ريلي نيز پاسخگوي تعداد زياد متقاضيان سفر نيست و ناوگان حمل و نقل جاده اي هم کيفيت و امنيت چنداني ندارد. گسترش خطوط ريلي و راه اندازي هرچه سريعتر قطارهاي تندرو برقي با ظرفيت جا به جايي زياد مسافران در زمان کم، در اين زمينه جزو اولويتهاست.
2 - ترافيک و نبود ناوگان حمل ونقل درون شهري - بويژه قطار شهري- در مشهد معضلي جدي است. پس از تهران، مشهد بيشترين حجم ترافيک را به خود اختصاص داده است. اين مشکل بخصوص در فصل تابستان و اوج حضور زائران، در بسياري از خيابانهاي منتهي به حرم، شکل حل نشدني به خود مي گيرد و زمينه هاي خستگي و رنجش زائران را در پي دارد.
همچنين افزايش ظرفيت ناوگان اتوبوسراني و تعيين خطوط ويژه تردد وسايل نقليه عمومي در سطح شهر، مي تواند در اين زمينه راهگشا باشد؛ به شرط آنکه زائران توجيه شوند به جاي استفاده از خودرو شخصي براي رفتن به مرکز شهر، در کمترين زمان و به راحت ترين شکل، از وسايل نقليه عمومي استفاده نمايند.
3 - مشکل ديگر، کم آبي است. کاهش نزولات جوي و برداشت بي رويه آب از سفره هاي آب زيرزميني، مشهد را با مشکلي جدي در ابعاد زيست محيطي رو به رو ساخته است. تأمين آب شرب، شستشو و نظافت براي بيش از بيست ميليون زائر -جدا از مصارف خانگي و صنعتي روزانه ساکنان و مشاغل ثابت- در فصل کم آب سال، بدون پشتوانه مالي و اعتباري لازم، دشوار و غيرممکن است. پاسخگويي به نياز روزافزون زائران در اين زمينه، نيازمند شتاب بخشيدن به طرحهاي بلند مدت و پشتيبانيهاي مقتضي است.
4 - بافتهاي ساختماني فرسوده اطراف حرم نيز يکي ديگر از مشکلاتي است که با وجود تلاشها و اقدامهاي بسيار و صرف منابع مالي متعدد، به طور کامل مرتفع نگرديده است. شايان ذکر است، آستان قدس رضوي تاکنون علاوه بر خدمات مطلوب فرهنگي و خدماتي براي زائران، حجم عمده اي از منابع مالي و ريالي خود را صرف خريد اين اماکن و گسترش فضاهاي زيارتي نموده است؛ با اين همه، نوسازي و بهسازي بافتهاي فرسوده پيرامون حرم، بدون در نظر گرفتن اعتبار و اختصاص بودجه هاي ملي، روندي کند و آهسته خواهد داشت که قطعاً به بروز مشکلاتي خواهد انجاميد.
5 - تأمين مراکز اسکان و اقامت با قيمت ارزان جهت جمع کثيري از زائران که توان مالي اقامت در هتلها، مهمانپذيرها و خانه هاي اجاره اي را ندارند، اقدام بايسته ديگري است که نيازمند توجه است. تأمين امکانات بهداشتي و امنيت زائران در همين راستا حايز اهميت و توجه مي باشد. توسعه مراکز تفريحي و درماني، تأمين مواد غذايي سالم و کنترل آسيبهاي اجتماعي، در همين راستا قابل ذکر است.
گفتني است، در شرايط کنوني، 20 ميليون نفر زائر تنها با بودجه و اعتبارات اختصاص يافته به 2/5 ميليون نفر پذيرايي مي شوند که متناسب با شؤون ميهمانان رضوي نيست. اين باور که اختصاص بودجه به مشهد صرفاً به منزله کمک به ساکنان آن است، صحيح نيست؛ بلکه در حقيقت زائران بارگاه ملکوتي امام رضا(ع) را از اقصي نقاط ميهن پهناور اسلامي، شامل مي شود. اشاره به اين نکته خالي از لطف نيست که کشور عربستان 2 درصد از مجموع درآمد فروش نفت خود را سالانه به مکه و 2 درصد را به مدينه اختصاص مي دهد، زيرا باور دارد که در غير اين صورت نمي تواند اين دو شهر را اداره کند، به علاوه اينکه امکانات بسياري را در شرايط خاص براي مکه و مدينه در نظر مي گيرد.
بنا بر اين، انتظار مي رود با حضور نمايندگان مجلس و دولتمردان در مشهد همزمان با ميلاد خجسته امام علي بن موسي الرضا(ع) بستر همکاري و مساعدتهاي عيني براي شتاب بخشيدن به روند توسعه دومين کلانشهر مذهبي جهان متناسب با شأن زائران فراهم گردد تا مشهد نه تنها به عنوان پايتخت معنوي ايران و نماد تمدن سازي انقلاب اسلامي، بلکه به عنوان پايتخت معنوي جهان تشيع معرفي و شناسانده شود.