از امان ا... خان در افغانستان، رضاخان در ايران و آتاترک در ترکيه به عنوان مهره هاي ترويج فرهنگ سکولار و اشاعه غربي گرايي در

اين سه کشور ياد مي شود. امان ا... خان 10 سال، آتاترک 18 سال و رضاخان 20 سال بر کشورهايشان حکومت کردند. حداقل 8 سال از اين سالها حکومتشان همزمان بود ( 1307 - 1299 ) و در اين 8 سال، اقدامات فرهنگي فراواني به موازات يکديگر در کشورهاي خود به وجود آوردند.
مهم ترين اقدامات فرهنگي امان ا... خان در افغانستان عبارت بود از: داير کردن مدارس مختلط در کشور، برداشتن تدريجي حجاب از سر زنان، استخدام مستشاران اروپايي، استخدام معلمان فرانسوي و آلماني، اعزام دانشجويان افغان به اروپا و از جمله اعزام دسته بزرگي از دوشيزگان به ترکيه.
مهمترين اقدامات فرهنگي آتاترک در ترکيه عبارت بود از: الغاي خلافت، انحلال وزارت شريعت و دادگاههاي مذهبي، تغيير تعطيلات رسمي هفته از «پنجشنبه بعد از ظهر و روز جمعه» به «شنبه بعد از ظهر و روز يکشنبه»، ممنوع کردن استفاده از روبند و چادر زنان و عمامه هاي سنتي ترکان عثماني موسوم به «فينه»، رايج کردن تقويم ميلادي به جاي تقويم اسلامي، تغيير دادن الفباي ترکي به حروف لاتين و معرفي رسمي حکومت ترکيه به عنوان «لائيک».
مهم ترين اقدامات فرهنگي رضاخان در ايران عبارت بودند از: تلاش براي جدايي دين از سياست، جلوگيري از شعائر مذهبي به بهانه مبارزه با خرافات، کشف حجاب و مبارزه با پوشش اسلامي زنان، تأسيس مدارس مختلط، مبارزه با روحانيت به بهانه لزوم اجراي قانون لباسهاي متحدالشکل، محدود کردن فعاليت حوزه هاي علميه و بستن بسياري از مدارس علوم ديني، ترويج فرهنگ باستان گرايي با هدف تضعيف فرهنگ اسلامي.




مع الوصف ترکيه به دليل مجاورت با اروپا سريع تر از ايران و افغانستان شاهد مظاهر فرهنگ غرب بود.
از اين رو رضاشاه و امان ا... خان، بيش از آنکه بر روحيات آتاترک تأثيرگذار باشند، از او تأثيرپذير بودند.
امان ا... خان در 1306 سفري طولاني و 6 ماهه به مصر، ايتاليا، هلند، بلژيک، فرانسه، سوئيس، آلمان، لهستان، روسيه، مصر و ترکيه انجام داد. او در همه اين مناطق الگوهاي فرهنگي کشورها را به خاطر سپرد و تلاش کرد تا حتي المقدور آنها را در افغانستان به نام «اصلاحات» به اجرا درآورد.
امان ا... خان در ادامه اين سفر روز 16 خرداد 1307 همراه با همسرش ملکه ثريا، از طريق روسيه وارد بندر انزلي شد. در اين بندر، از سوي تيمورتاش وزير دربار و جمعي از مقامات مملکتي مورد استقبال قرار گرفت. امان ا... خان پس از بازديد از چند شهر شمالي و اقامت يک روزه در قزوين، روز 19 خرداد، به تهران رفت و به ديدار رضاشاه شتافت. عصر همان روز به درخواست خودش در خيابانهاي تهران به صورت ناشناس به تردد پرداخت و در ميدان توپخانه و خيابان لاله زار به قدم زدن مشغول شد و با مردم گفتگو کرد چيزي که خوشايند رضاشاه نبود. امان ا... خان در روزهاي اقامت خود در تهران از مؤسسات فرهنگي و نظامي کشور و همچنين از «بلديه» بازديد به عمل آورد و در ميهماني هاي متعددي شرکت کرد.
در يکي از ميهمانيها که رضاشاه به افتخار امان ا... خان در کاخ گلستان ترتيب داده بود، مباحثه جالبي ميان پادشاه افغانستان و سفير مصر رخ داد که خواندن آن خالي از لطف نيست.
سفير مصر همراه با بسياري ديگر از سفراي کشورهاي اسلامي به اين مراسم دعوت شده بود. امان ا... خان که سفرش به ايران متعاقب سفر به مصر صورت گرفته بود در يکي از راهروها دکتر حسن نشأت پاشا سفير مصر را ديد و از او پرسيد:
- چرا شما مصريها بر خلاف نصيحتي که کردم، هنوز فينه بر سر مي گذاريد؟
- ملت مصر قوميت خود را با حفظ آداب و رسوم پدران خود نگاهباني مي کند.
- تمدن فعلي اقتضا مي کند که شما فينه را دور بيندازيد.
- اکنون که اسمي از اسلام برديد اميدوارم که لطف فرموده به عرايضم گوش کنيد. خداوند عزوجل مؤمنين را به اين نکته متوجه فرموده است که ترقي به تغيير لباس نيست، بايد طرز فکر و اخلاق را عوض کرد و فرموده: «ان ا... لايغير ما بقوم حتي يغيروا ما بانفسهم»
اين مذاکرات مدتي طول کشيد و همه به انتظار امان ا... خان ايستاده بودند که زودتر گفتگوي خود را تمام کند و به اطاق غذاخوري برود. رضاشاه هم که از اين مباحثه خسته و کسل شده بود، خواست به نحوي ميهمان خود را متوجه کند، بر روي يکي از صندليها نشست طوري که همه دريافتند که شاه کسل شده است.
امان ا... خان که متوجه قضيه شده بود به سفير مصر گفت «مثل اين که اعليحضرت خسته شده اند و مي خواهند به سالن غذاخوري بروند، متأسفم که بيش از اين فرصت ندارم. گفتگو را به همين جا ختم مي کنم و فردا احمدشيرخان رئيس مجلس ملي را به ملاقات شما مي فرستم که مذاکرات را در اين زمينه دنبال کند».
سفير مصر در تهران در خاطرات خود، ادامه ماجرا را چنين تعريف مي کند:روز بعد بنا به ميل امان ا... خان، وزير خارجه و رئيس مجلس ملي افغانستان را براي صرف نهار به سفارتخانه دعوت کردم- اين دو نفر تحصيلات خود را در خارجه به پايان رسانده اند و در افغانستان به فهم و درايت معروفند.
سر ميز موقعي که خواستم راجع به «فينه» سخن را شروع کنم رئيس مجلس ملي گفت: «امان ا... خان جوان است و مظاهر تمدن خارجي او را فريفته است و دست به اقداماتي زده است که تاج و تخت او را در معرض خطر قرار داده» و گفت «به همين مناسبت بود که اعليحضرت ملک فؤاد موقعي که در مصر بود او را به تنهايي به قصر عابدين دعوت فرمود و برادرانه نصيحتش کرد و به او سفارش نمود از اينگونه مظاهر گول نخورد و آنها را وسيله ترقي و تعالي و تمدن نداند و هميشه سعي کند که ملت افغانستان علم و اخلاق متين خارجيها را فراگيرد تا بتواند در راه ترقي پيش رود» و با کمال صراحت از اينکه شاه جوان افغانستان به اين نصيحت گوش نداده و خود و تاج و تخت خود را در معرض خطر قرار داده است اظهار تأسف کرد.
امان ا... خان روز 31 خرداد 1307 از طريق خراسان به کشورش افغانستان بازگشت و تلاش کرد تا روند غربي گرايي در کشور را که قبل از سفر دوره اي خود آغاز کرده بود، با شدت بيشتري از سر بگيرد. بسياري از اقدامات امان ا... خان غيرعقلاني و با زور صورت مي گرفت از جمله اينکه يک روز اعضاي مجلس ملي افغانستان را که از رؤسا و بزرگان قبايل و ايلات و عشاير تشکيل مي شود به خارج شهر دعوت کرده و در آنجا امر کرده بود که ريشهايشان را بتراشند و لباس خود را با کت و شلوار فرنگي که خود او از خارجه آورده بود عوض کنند. و آن وقت اجازه داده بود که به شهر مراجعت کرده در مجلس حاضر شوند.
زمان زيادي از پايان سفر امان ا... خان و بازگشت وي به کشورش نگذشته بود که اخبار مربوط به قيام در نقاط مختلف افغانستان را دريافت کرد. اين قيام ها چنان همه روزه ابعاد بيشتري يافت که ظرف 4 ماه به سراسر افغانستان کشيده شد. قيام از قبايل مختلف آغاز شد و به تدريج از حمايت روحانيون نيز برخوردار گرديد.علل اصلي اين ناآرامي ها آنگونه که بعدها فاش شد، مخالفت جامعه با اقدامات فرهنگي و سياسي امان ا... خان در کشور بود که به نام اصلاحات انجام مي شد و ارزشهاي اسلامي و سنتي افغانستان را هدف قرار داده بود. در مرحله بعد علماي ديني شمال افغانستان به تکفير امان ا... خان پرداختند و آشکارا به مقابله با وي برخاستند. در اين ميان حبيب ا... کلکاني رهبر پرنفوذ يکي از قبايل مخالف که به «بچه سقا» شهرت داشت در کلکان خود را فرمانرواي افغانستان خواند و با قواي خود رو به سوي کابل نهاد. او موفق شده بود اتحاديه اي از قبايل جنوب و شرق افغانستان بر ضد دولت تشکيل دهد و حمايت علما و رهبران فرقه نقشبنديه را که در افغانستان نفوذ بسياري داشتند جلب کند.
امان ا... خان که به نظاميان وفادار به خود آماده باش نظامي داده بود به رويارويي با نيروهاي حبيب ا... پرداخت اما مخالفت اکثريت جامعه با امان ا... خان و تضعيف شدن روحيه نظاميان سبب عقب نشيني هاي پي در پي و نهايتاً شکست وي از حبيب ا... گرديد. در ادامه اين جنگها امان ا... خان در 24 دي 1307 از سلطنت استعفا داد و به قندهار زادگاه خود رفت و حکومت را به برادر خود «عنايت ا... خان» سپرد.
عنايت ا... خان نيز نتوانست در برابر «بچه سقا» دوام آورد و وي نيز در 27 دي کابل را به مهاجمين واگذار کرد. اما «بچه سقا» خود در برابر هجوم «محمد نادرخان» سفير امان ا... خان در پاريس که محل خدمت خود را ترک و مخفيانه قوايي را تدارک ديده به جنگ نامبرده آمده بود، تاب مقاومت نياورد و به کوهستانهاي اطراف کابل عقب نشست. سپس محمد نادرخان با وعده عفو، او و نيروهايش را به کابل کشاند و آنان را بازداشت و کمي بعد همه را تيرباران کرد. بدين ترتيب محمد نادرخان (پدر ظاهرشاه) با نام نادرشاه سلطنت خود را در افغانستان آغاز کرد.
امان ا... خان نيز از طريق هند به ايتاليا گريخت و در 1339 در 68 سالگي درگذشت.بعدها امان ا... خان در خاطرات خود به خطاي ديدگاه و روش خود در تلاش براي انتقال مظاهر فرهنگي غرب به افغانستان و تحميل اجباري آن به جامعه سنتي اين کشور تحت نام «اصلاحات» اعتراف کرده بود.
* منابع:
- ماهنامه يغما، شهريور
- مشاهير سياسي قرن بيستم، احمد ساجدي، انتشارات محراب قلم.

*مصطفي لعل
حکومتهاي استبدادي معمولاً براي سرکوب مخالفان خود به حربه «تهمت، دروغ و افترا» متوسل مي شدند. در عصر ناصرالدين شاه نيز چنين وسيله اي براي از بين بردن هر انساني که سخن از حقوق انساني مردم ايران مي گرفت، بکار مي رفت.

حکومت ناصرالدين شاه با توجه به احساسات مذهبي مردم ايران به مخالفان خود معمولاً تهمت «بابي» بودن مي زد. متهمان اغلب فرصت دفاع از خود و رفع اتهام نمي يافتند. آنان در زير شکنجه هاي هولناک و يا زندگي در زندانهاي وحشتناک آن زمان مجبور مي شدند به گناهاني اعتراف کنند که هرگز در زندگي مرتکب نشده بودند.«کارلاسرنا» بانوي ايتاليايي که در آن زمان به ايران آمده بود درباره زندانهاي ناصرالدين شاه مي گويد:
«در اين فصل که سخن از آداب و خلقيات ملتي است، کوشش من به عنوان يک سياحتگر بي طرف بر آن است که آن چه را که به نظرم رسيده است با صداقت بيان کنم. بنابراين ضروري است که خوب و بد، درست و نادرست و زيبا و زشت، هر يک در آن جايي داشته باشد. من در خانه هاي شخصي تهران زندانهايي ديده و شاهد صحنه هايي بوده ام که اگر آنها را نقل کنم به گزافه گويي و کتمان حقيقت متهم خواهم شد.زندانها اقسام مختلف دارند، اما شرايط همگي آنها رقت انگيز است. اکثر زندانها خصوصي و در خانه اعيان و مالکان بزرگ است. يک شخصيت والا اگر در خانه خود زندان نداشته باشد و در برخي موارد شخصاً اجراي عدالت نکند مادون



طبقه خويش قرار گرفته است. در نتيجه هر صاحب مقامي مدعي است که حق دارد در خانه خود و تحت نظارت نوکران خويش مجرمان را به چوب ببندد و زنداني کند و اين خدمت را براي زيردستان و دوستان و آشنايان خود نيز انجام مي دهند. اين حق در همه جاي کشور شناخته شده است و اجحافي واقعي است که بر اثر کثرت استعمال، تحمل آن بر ضعفا دشوار نيست.»
در زندان حاکم تهران زنداني از همه جا بيشتر است. اين زندان در زاويه اي از يکي از راسته بازارها که به خاطر محلش چهارراه «چهارآب» ناميده مي شود واقع است. در هنگام روز زنداني در حالي که زنجيري بر گردن و دستها و پاهايش بسته شده است در سردابه اي ديده مي شود. شب هنگام آنها را به تيري چوبي مي بندند بطوري که نمي توانند تکان بخورند.
اين زندان به شخصي عادي اجاره داده شده است. زندانيان که دولت به آنها غذا نمي دهد، پول غذاي خود را به اجاره دار مي دهند که خوراکي براي آنها تهيه و سودي براي خود منظور مي کند. چون يکي از صفات ايرانيان دادن صدقه و احسان به ديگران است، بسياري از عابدان چند شاهي در دست زندانياني که بيشترشان بي گناه و کمتر تبهکارند مي اندازد. اشخاص زيادي بي آن که دعوايي عليه آنها اقامه شده باشد يا محاکمه اي شده باشند براي هيچ، توقيف مي شوند و به همين شيوه در زندان به سر مي برند و در مدت توقيف هرگونه تنبيهي درباره آنها اجرا مي گردد.
با اين حال، زندگاني اين گروه در مقايسه با زندانيان که در سياهي هاي دربار که آنها را «انبار» مي نامند، بسر مي برند، به مراتب شيرين تر است.در آن جا زندانيان را بر حسب جنايتي که مرتکب شده اند در گروههاي پنج، شش نفري به يکديگر بسته اند و زنجيرهايي آنچنان سنگين بر گردن، سينه و پا دارند که به زحمت آن را تحمل مي کنند. گاهي يک زنداني را به تنهايي به حلقه اي که به ديوار کوبيده است مي بندند. توقيف زنداني هيچ گاه مدت معيني ندارد. اينان که حشرات بدنشان را مي خورند و جز قطعه ناني و کوزه آبي در اختيارشان نيست غالباً از گرسنگي از پا در مي آيند». شکنجه ها و تنبيهاتي که معمولاً به اجرا گذاشته مي شد سه قسم بود:
1 چوب زدن بر کف پا که براي جرائم مختصر از قبيل مستي و ضرب و شتم و مرافعه اعمال مي شد.
2 زنداني کردن در «انبار» شاه که در برابر سؤ قصد به شاه و قيام عليه دولت و يا جرائم بزرگ ديگر اعمال مي شد.
3 بريدن سر يا دست در برابر دزدي با سلاح و حمله شبانه به مکانها يا افراد و شکستن در خانه ها يا مغازه ها يا جنايات ديگر.
غالباً بي گناهان را به چوب مي بستند که اطلاعاتي از آنها به دست آورند، تنبيه شونده، پرحوصله به فلک بسته مي شد و با چوبهاي باريکي که تعدادشان قبلاً معين شده و غالباً چند صد عدد بود بر کف پاههاي او مي زدند. دژخيمان چوبي را بعد از چوب ديگر به پاي او خرد مي کردند. بعد از اين شکنجه وحشتناک که مردان بسيار قوي را نيز فلج مي کرد، مضروب را مدهوش و خونين به زندان يا خانه اش منتقل مي کردند.
گاهي مجرم را در کوچه اي کنار ديواري مي گذاردند و عابران ترحماً وي را به خانه اش مي رساندند. چون چوب زدن امتيازي نبود که به دولت اختصاص داشته باشد و هرکس مي توانست آن را اعمال کند، بسياري از اربابان، نوکران خود را در برابر کوچکترين خطايي به چوب مي بستند. بسياري از مردم بر اثر فلک شدن مرده اند.
اما اروپاييان نه تنها از نفوذ خود براي قطع اين نوع ستم استفاده نمي کردند بلکه خود نيز به اجراي آن مي پرداختند و جرمي مضاعف مرتکب مي شدند، زيرا به موجب قانوني از به کاربردن تنبيه ايرانيان ممنوع بودند. شکنجه هاي عجيب و غريب ديگري نيز مرسوم و رايج بوده است.

*شاطري
در تهران قديم، ابنيه چشمگير چنداني وجود نداشت و در ميان همه ساختمان هاي شهر عمارت «شمس العماره» زيباترين و بزرگترين ساختمان به حساب مي آمد.

* آذر نجفي
کمتر کسي از رجال مشهور مشروطه را مي توان نام برد که شاگرد شيخ هادي نجم آبادي و يا با وي در ارتباط نبوده باشد. با هم