* کامران شرفشاهي
سنتها بخش مهم و قابل ملاحظه اي از فرهنگ ملي اقوام و نيز جامعه بشريت را تشکيل مي دهند، در واقع سنتها در عين اشتراکات، عامل تمايز و همگرايي در جوامع انساني به شمار مي آيند و از جهات مختلفي داراي کارکردهاي مفيد و ارزنده اي هستند که به دوام و قوام اجتماع و رونق روابط و مناسبات اجتماعي مدد مي رساند.در آيين مبين اسلام به سنتهاي سودمند ارج نهاد شده و نسبت به حفظ و رعايت آن سفارشهاي فراواني گرديده است. پيامبر اکرم(ص) در حديثي که در کتاب «نهج الفصاحه» آمده است، پيروي از سنتهاي نيکو را امري پسنديده بر مي شمارند.از ديدگاه اسلام سنتها به دو گروه تقسيم مي شوند که عبارتند از: سنتهاي پسنديده و نيکو که داراي فوايد فردي و اجتماعي هستند و با اصول و احکام اسلامي موافق و هماهنگ هستند، از اين رو چنين سنتهايي همواره مورد تأييد رسول اکرم(ص) و عترت گرامي آن حضرت قرار گرفته است. بخشي ديگر از سنتها را مي توان سنتهايي دانست که با جهل و خرافه آميخته است و در آن صلاح فرد و جامعه مورد تهديد قرار گرفته است که طبعاً چنين سنت هايي مورد تأييد آيين اسلام قرار ندارد.ايرانيان نيز از ديرباز مردماني با آداب و رسوم، جشنها و سنتهاي گوناگون و متعدد شناخته شده اند، تا آنجا که برخي از اين جشنها و سنتها از دروازه هاي اين سرزمين پهناور پا فراتر نهاده و مورد تکريم جهانيان قرار گرفته است.با اين حال هجوم فرهنگهاي نوساخته و پوشالي عصر جديد که همراه با فناوري و ديگر جاذبه ها و فشارهاي الزام آور سر از جوامع ديگر در آورده، موجب شده تا سنتها به عنوان يکي از عوامل هويت فرهنگي و اجتماعي بيش از هر زمان ديگري در معرض آسيبها و بي توجهي ها قرار گيرند و به آنها به عنوان عواملي تاريخ مصرف گذشته و دست و پاگير نگريسته شود.وداع با سنتها بي گمان پرده ديگري از نمايش از پيش طراحي شده اي است که نويسنده و کارگردان آن سرمايه داري غرب است و از آن به عنوان پروژه بزرگ جهاني سازي ياد مي شود.جهاني سازي با تمام شعارهاي فريبنده اش، وسيله اي ديگر براي به انقياد کشاندن آدمي در چهار گوشه زمين است که لازمه اين همسويي، دل بريدن انسانها از تعلقات و هويتي است که به او معنا و مفهومي خاص مي بخشد و همبستگي او را با جامعه و همنوعانش ارتقا مي دهد.اين در حالي است که فاصله گرفتن از سنتها، زمينه ساز از خود بيگانگي انسان، انقطاع فرهنگي و خدشه دار شدن يکپارچگي جوامع است و به همين سبب در حال حاضر جنبشهايي در سراسر دنيا به مخالفت با پديده جهاني سازي به پا خاسته اند که خواهان حفظ اصالتها و ميراث فرهنگي خويش هستند و يا جهاني سازي را مدلي مي دانند از برده داري نويني که همه انسانها را همانند توليدات يک کارخانه يک شکل و يک مارک مي خواهد.امروزه اين باور به اثبات رسيده است که هر انسان به ميزان حضور افزون تر در اجتماع و کارکرد موثرتر در زندگي ديگر انسانها، احساس خوشبختي و برخورداري مي کند و سنت اين امکان را براي همگان فراهم مي کند تا بتوانند در عرصه زندگي اجتماعي خودي نشان بدهند و از مصاحبت و معاشرت با ديگران - به اين انگيزه- بهره مند شوند. از اين منظر بيشتر از آنچه که فرد به سنتها مي دهد، از آن مي گيرد.البته مخالفت با سنتها تا حدودي نيز به موضوع برخي سنتهاي ناروا و دردسرآفرين باز مي گردد که اين نکته موجب شده است تا عده اي اين گمان برايشان پيش آيد که اصولاً سنتها نقش سازنده و سودمندي در زندگي آدمي ندارند و برعکس هزينه ساز و مشکل آفرين هستند.در کشور ما جريان ضديت و مقابله با سنتها به عصر مشروطيت باز مي گردد و پيشگامان اين حرکت، از فرنگ برگشتگاني هستند که بر اثر درک ناصحيح و سطحي و تعميم هاي ناروا، راه ترقي کشور را در بيگانگي با فرهنگ و سنتهاي ملي و تقليد و تبعيت از شيوه زندگي غربيان مي دانستند. متأسفانه در جامعه ما روشنفکر نمايان حمله به سنتها را نوعي پز و نشانه اي از تمايز شخصيتي مي دانند، در حالي که بيشتر سنتهاي ما با آموزه هاي اخلاقي و ارزشي ارجمندي همراه است و به تحکيم بنيانهاي اجتماع مي انجامد و با وحدت ديني و ملي مغايرتي ندارد.در اين احوال جاي دريغ دارد که گفته شود حتي در رسانه هاي ديداري و شنيداري ما که در شمار فراگيرترين و استراتژيک ترين وسايل ارتباط جمعي ماست، نسبت به موضوع تکريم سنتها و تلاش براي اشاعه و رونق آن رويکرد چندان چشمگيري ديده نمي شود و گويي در اين خصوص هيچ گونه برنامهريزي راهبردي هوشمندانه و انديشيده شده اي وجود ندارد، چنانکه حتي در مناسبتهاي بزرگي که هنگامه برگزاري سنتهاي ويژه اي است، اين رسانه هيچ گونه حرفي براي گفتن ندارد.به هر روي نبايد گذاشت به سادگي سنتها کمرنگ شده و به فراموشي سپرده شوند، سنتها ميراث نياکان ماست که سينه به سينه پس از قرون و اعصار به ما رسيده و ما نيز موظف هستيم که اين ميراث گرانبها را به نسلهاي آينده بسپاريم و در انجام اين مسؤوليت کوتاهي نورزيم.

* غفار پارسا
جايگزيني شهر به جاي روستا، جايگزيني صنعت به جاي کشاورزي، جايگزيني قانون به جاي وجدان، همواره تحت تأثير پيامدهاي

* اسماعيل داودي
از اداره خارج شد، در حالي که کيفش را به دست راست و چترش را به دست چپش گرفته بود از لابه لاي مردمي که از دست باران

* امير پيمان
فرهنگ عمومي يا «فولکلور» يکي از اجزاي سازنده فرهنگ است. همه فرهنگهاي شناخته شده در جهان، چه در جامعه هاي ابتدايي

* وحيد شريفي
وقتي قرار شد در مورد موضوع پرونده اين هفته بنويسم، بسياري از خاطرات گذشته که اکنون برايم به يک نوستالوژي تبديل شده،

* عباس سهرابي
يک کارشناس هنري معتقد است: آيين پرده خواني ايران تنها هنر جهان اسلام است که داستان گويي مذهبي دارد و هم اکنون متأسفانه اين هنر ناب اسلامي رو به زوال است.

*ندا جعفري
شب هاي کش دار و سرد زمستان آغاز شده، شبهايي که قديمي ها با دور هم جمع شدن و زير کرسي نشستن تمام و کمال از

* امير ژيان
سابقاً در همه جاي ايران حمام عمومي وجود داشت و اهالي محل هفته اي يک بار به منظور نظافت به حمام مي رفتند. امروز هم حمام عمومي در اغلب نقاط ايران وجود دارد، منتها فرق آن با حمامهاي قديم اين است که در حمامهاي قديم از خزينه استفاده مي شد؛در حمامهاي عمومي خزينه دار که امروزه در ايران کمتر وجود دارد سنن و آدابي را از قديم رعايت مي کردند که بعضاً جنبه ضرب المثل پيدا کرده است.يکي از آن آداب، اين بود که هر کس وارد حمام مي شد، براي اظهار ادب و تواضع نسبت به افراد بزرگتر که در صحن حمام نشسته، مشغول کيسه کشي و صابون زدن بودند، يک سطل يا تاس بزرگ آب گرم از خزينه حمام بر مي داشت و بر سر آن بزرگتر مي ريخت. البته اين عمل به تعداد افراد بزرگ و قابل احترام که در صحن حمام نشسته بودند، تکرار مي شد و تازه وارد وظيفه خود مي دانست که بر سر يکايک آنان با رعايت تقدم و تأخر آب گرم بريزد.
بسا اتفاق مي افتاد که يک يا چند نفر از آن اشخاص مورد احترام در حال کيسه کشيدن و يا صابون زدن بودند و احتياجي نبود که آب گرم به سر و بدن آنها ريخته شود، به هر روي اين مسأله مانع از اداي احترام نمي شد و کوچکترها به محض ورود به صحن حمام، خود را موظف مي دانستند که يک تاس آب گرم بر سر و بدن آنها بريزند و بدين وسيله ارادت و ادب خود را اظهار نمايند.
از آداب ديگر در حمام عمومي، خزينه دار قديم اين بود که اگر تازه وارد، کسي از آشنايان و بستگان نزديک و بزرگتر از خود را در صحن حمام مي ديد، فوري به نزد او مي رفت و به منظور اظهار ادب و احترام، او را مشت و مال مي داد يا اينکه ليف صابون را به زور و اصرار از دستش مي گرفت و پشتش را صابون مي زد. سنت ديگر اين بود که هر کس وارد خزينه حمام مي شد، به افرادي که شستشو مي کردند، سلام مي کرد و ضمناً در همان پله اول خزينه دو دست را زير آب کرده، کمي از آب خزينه بر مي داشت و به يکايک افراد حاضر از آن آب حمام تعارف مي کرد! ؟
حمامهاي قديم معمولاً چند متر از سطح کوچه و بازار پايين تر بود؛ «بينه» يک حياط سرپوشيده اي بود که وسط آن حوض بزرگي قرار داشت. اطراف بينه سکوهاي بلندي ديده مي شد که در آنجا رخت مي کندند. استاد حمامي در کنار يکي از آن سکوها يا بالاي يکي از سکوها مي نشست و جعبه دخل را هم بغل دستش مي گذاشت. از سقف بينه چراغ بزرگ گرد سوز و گاهي هم چهلچراغ تا بالاي حوض آويخته بود. يک تغار (کاسه بزرگ سفالين) محتوي آلو و آب آلو روي چهارپايه نزديک حوض بود و چندين کاسه کوچک با قاشقهاي چوبي پهلوي تغار مي گذاشتند.در ايام زمستان به جاي آب آلو، لبو و آب لبو را با کمي سرکه توي تغار مي ريختند. علاوه بر استاد حمامي يک نفر به نام «جامه دار» يک نفر به نام «مشت و مالچي» و يک نفر هم به عنوان «پادو» در سر بينه حضور داشتند و تا مشتري وارد مي شد، پادو، کفش مشتري را زير سکو مي گذاشت و چند لنگ خشک به مشتري مي داد. او از سکو پايين مي آمد. از دالان تاريکي مي گذشت و در صحن حمام را مي گشود و داخل حمام مي رفت...

* سعيده ساجدي نيا
همه دور هم جمع بوديم. اونقدر همهمه شور و شادي به پا بود که صدا به صدا نمي رسيد! مامانا با همديگه، باباها هم با همديگه

* احمد فياض
هويت کهن ايرانيان در اقصي نقاط کشور بر پايه احترام به حقوق اقوام، خويشان و همسايه ها بنا نهاده شده و آداب و رسوم پيشينيان که نمونه هايي از آن هر چند اندک اکنون نيز ديده مي شود، مبين همين ساختار اصيل فرهنگي است. در مراسم و مجالسي چون جشن عروسي و يا مجالس عزا بخوبي مي توان نشانه هاي فاخري ملاحظه کرد که ضمن سادگي و بي آرايشي در جهت کمک و مساعدت روحي- رواني و مالي صاحبان شادي و عزا شکل پذيرفته است.
اکنون جامعه ايراني بر خلاف اين سنتها و پديده هاي اجتماعي کهن ايراني- اسلامي از تجملات و عرفهاي غلط مدرن امروزي در مراسم تعزيه و عزاداري و مجالس ختم رنج مي برد و متأسفانه هر روز نيز بر مصاديق اين ساختار شکني هاي نامتعارف افزوده مي شود.
وفور بدعتهاي سنت شکنانه در مراسم ختم نمونه عيني اين موضوع مي باشد که در تضاد کامل با آموزه هاي مذهبي ايرانيان و همچنين فرهنگ اصيل ما است. به عبارتي حاشيه هاي مرگ بر متن آن غلبه يافته و همين موجب تشويق، اضطراب و نگراني بازماندگان و اطرافيان شده است. در اين راستا «آبروداري» دستاويز پوشالي براي بسط اين فرهنگ غلط شده و با اين بهانه اکنون شاهد مجالس ختم پر هزينه و لوکس مي باشيم.
تسري اين فرهنگ غلط در دهکهاي مياني و ضعيف جامعه ايراني که به لحاظ مالي در مضيقه مي باشند باعث شده تا غم از دست دادن ميت را فراموش کرده و تنها به سوگ تأمين خرج و مخارج چنين مراسمي به جهت «آبروداري» سياه پوش شوند!
از اين رو بازخواني برخي آداب و سنن به يادگار مانده مي تواند بستر مناسبي در جهت برگشت به هويت واقعي و پسنديده خود باشد و نمونه هاي آن در اقصي نقاط اين مرز و بوم قابل رؤيت مي باشد. در يکي از شهرهاي شرقي کشورمان مشاهده کردم که مجالس ختم در ساعتهاي اوليه صبح يعني از 6 تا 7 در مسجد برگزار مي گردد.
هنگامي که از اهالي منطقه علت آن را جويا شده، گفتند که تنها به خاطر رفاه حال مردم، اين ساعت در نظر گرفته و براي مردمان آن شهر نيز مبدل به عرف شده زيرا پس از آن کارمندان و کارگران بر سرکار اداري خود رفته و کشاورز نيز بر سر زمينهاي مزروعي خود مي رود. اين مجالس تنها به مدت دو روز برگزار و روز سوم مجلس ختم مي شود!
در برخي از شهرها نيز از پرده و پرده نويسي خبري نيست بلکه مؤسساتي خيريه وجود دارد که از قبل دسته گلهايي با پايه فلزي آماده ساخته و اطرافيان با پرداختن وجهي آن را کرايه مي نمايند!
سنت پسنديده ديگري که در ميان اغلب روستاييان رايج است اينکه پس از مرگ فردي در روستا، سايرين اقدام به اعطاي کمکهاي نقدي و غيرنقدي به خانواده مرحوم مي نمايند تا جز رنج مصيبت و فقدان تازه درگذشته اندوه ديگري بر خانواده مستولي نگردد. اين رأفت و همدلي تا بدانجا پيش مي رود که چند نفر از مردان و زنان که عموماً از بزرگترها انتخاب شده اند تا پايان مجالس عزا و ختم مددکار صاحبان عزا در امور جاري نظير پذيرايي، آشپزي و... مي باشند و همچنين تألمات روحي و عاطفي خانواده را معتدل مي نمايند. در منطقه گيلان نيز معمول است که اگر شخصي ديده از جهان فرو مي بست براي مدت يک هفته تمام تسهيلات زندگي را براي بازماندگان متوفي تدارک مي ديدند تا از اين رهگذر تصديع و مزاحمتي مزيد بر تألمات روحي و سوگ عزيز از دست رفته احساس نکنند.
اما اکنون شرايط به گونه اي پيش مي رود که فوت فرد، علاوه بر دغدغه مضاعف خانواده و نزديکان طراز اول، سبب تشويش و نگراني ساير آشنايان و فاميل و دوستان مي شود. چشم و هم چشمي ها و توقعات بي جا باعث مي شود تا افراد به صورت اجباري و تحميلي در مراسم ختم شرکت نمايند و از اين رهگذر نيز سختي هايي را متحمل شوند.
همچنين مخارجي که از اين رهگذر بر نظام مالي خانواده و نزديکان و اطرافيان تحميل مي شود گاهي با رقمهاي نجومي برآورد شده که مي توان با کمي تغيير فرهنگ و باورهاي مدرن، آنها را در مسيرهاي خداپسندانه اي صرف نمود.

* زهرا صابري
اشاره:
اسپانيا سرزمين سنتها و آداب و رسوم کهن است. البته اين مسأله دست کم براي ما ايرانيها با آن پيشينه سنتي و آييني، يکي از

* محمدجعفر کورش
رئيس پژوهشکده مردم شناسي با تأکيد بر اينکه قرار نيست آداب و رسوم گذشته را بازگردانيم و احيا کنيم گفت: جشنها تابع زمان،

* امير روحپرور
سرآغاز:
از مطالعه اساطير و آيينها و مناسک و رسوم مختلف مردم سراسر جهان بر مي آيد که آب همواره به عنوان يکي از شگفتي هاي آفرينش مورد توجه بوده است.

در جاي جاي ايران کهن نيز به تناسب ميزان منابع آب موجود، آيينها و باورهايي در اين مورد وجود دارد.
با توجه به اينکه فلات ايران و بسياري از مناطق کشورمان را نواحي خشک و کم آب تشکيل مي دهد، از گذشته يکي از دغدغه هاي مردم ساکن در اين مناطق مسأله تامين آب بوده است.
ارزش حياتي باران براي کشاورزان و دامداران سبب شده که آنان هميشه چشم به آسمان دوخته و در انتظار آمدن ابرهاي باران زا باشند و همين امر موجب برگزاري مراسم و آيينهاي گوناگوني براي طلب باران بويژه در زمان وقوع خشکسالي شده است.

از عروس باران تا چولي قزک
در بحث آب، باران يکي از مباحث مهم آن است؛ از اين رو آيينهاي باران خواهي و بند آمدن باران(آفتاب خواهي) در گذشته نه چندان دور در همه مناطق ايران رايج بوده است و هنوز هم در برخي از نقاط ايران وجود دارد.
اين آيينها چه در لرستان و آذربايجان و چه در خراسان، کرمان، قزوين و مازندران نشان نعمت، برکت و سرسبزي آب است و باران.
بسياري از آيينهاي باران خواهي يا باران کاهي همچنان در مناطق دورافتاده ايران بيش و کم اجرا مي شود که برخي از آنها با اقامه نماز باران و اجراي مراسم آييني و نيايش همراه است.
در اين آيينها مردم ساکن در اين مناطق با ايمان راسخ به رحمت الهي، از درگاهش باران رحمت را طلب مي کنند.
رضا ترابي، يکي از جمله محققاني است که در خصوص آيينها و سنتهاي باران خواهي در ايران پژوهشهايي انجام داده است.
او با بيان تاريخچه اي از توجه ايرانيان به آب مي گويد: از گذشته هاي بسيار دور تا امروز، تامين آب جزو دغدغه هاي اصلي انسانها بويژه در مناطق خشک بوده، به اعتقاد ايرانيان باستان، آب مايه زايش، برکت و فراواني نعمت است و اين مسأله در اغلب سنگنوشته ها به چشم مي خورد.
وي با اشاره به اينکه مراسم طلب باران از ديرباز در شهرها و روستاهاي کشورمان برگزار مي شده است، گفت: هرچند که امروزه اين مراسم در برخي از شهرها به فراموشي سپرده شده، اما در بسياري از روستاها همچنان طبق آييني کهن، پرشور برگزار مي شود.
اين کارشناس با تشريح ويژگيهاي مراسم طلب باران در استانهاي مختلف ادامه مي دهد: به عنوان مثال خراساني ها شيوه خود را در باران خواهي دارند. گاهي به مصلي مي روند و آنجا دو رکعت نماز استسقاء را مي خوانند و گاهي هم آش مي پزند و ميان فقرا تقسيم مي کنند، اما در مواردي مراسم را به صورت آييني طبق يک سنت ديرينه برگزار مي کنند.
وي مي افزايد: اغلب ديده شده که در اين مراسم اشعاري خوانده مي شود که يکي از نمونه هاي آن اين است:
«چولي قزک» بارون کن/ بارون بي پايون کن




گندم به زير خاکه/ از توشنگي هلاکه
گلهاي سرخ لاله/ از توشنگي مناله
چولي قزک، بيا بيا/ با ابراي سياسيا
بارون بيا جر جر/ تو نودونا شرشر
اين محقق با اشاره به اينکه باران خواهي در ميان مردم کوير رواج ويژه اي دارد، مي افزايد : به دليل کم آبي در اين مناطق، آيينها در اين زمينه به دو شيوه فردي و گروهي برگزار مي شود.
وي اظهار مي دارد: اين مراسم از فراگيرترين و رايج ترين مراسم باران خواهي در نقاط مختلف ايران و حتي ديگر کشورها از جمله ترکيه، بلغارستان، يوگسلاوي، سوريه، ترکمنستان، تاجيکستان و پاکستان است.
وي «چمچه گلين» را يکي ديگر از مراسمي عنوان مي کند که با هدف طلب باران در خشکسالي ها در نواحي مختلف اجرا مي شده است.
ترابي تصريح مي کند: اين مراسم با کار بچه هايي شروع مي شود که يکي از آنها «چمچه» يا قاشق بزرگ چوبي را در دست دارد. بچه ها لباس عروسکي را که از قبل آماده کرده اند، به تن چمچه مي پوشانند و آن را چمچه گلين (عروس باران) مي نامند. يکي از بچه ها چمچه گلين را به دست مي گيرد و همراه بچه هاي ديگر در حالي که اشعار تمناي باران را مي خوانند، براي گرفتن نذورات به در خانه ها مي روند.
بر در هر خانه، بزرگ خانواده سطل يا ظرفي آب بر روي عروس چمچه مي ريزد و مقداري حبوبات، مواد خوراکي، يا پول به بچه ها مي دهد. در پايان بچه ها با موادي که گردآوري کرده اند، آش مي پزند و آن را ميان خود و نيازمندان تقسيم مي کنند.
وي با اشاره به اينکه مردم برخي از مناطق زماني که خشکسالي مي شود، دست به دعا برداشته و گوسفند قرباني مي کنند، ادامه مي دهد: در برخي از مناطق نيز مشاهده شده که گاهي با جمع آوري پول از مردم، حليم باران مي پزند و در ميان مردم توزيع مي کنند.
وي مي گويد :تربت جامي ها نيز معتقدند، اگر در زمان خشکسالي و کم آبي مراسم ويژه اي انجام شود، باران خواهد باريد. در اين روز لباسهاي مخصوصي مي پوشند و اين رسم را انجام مي دهند.
در اين مراسم مي خوانند:
ابر سياه هندو
خود را کشيده يک سو
بارون بباره هو هو
ا... بده تو بارون
گندم به زير خاکه
از تشنگي هلاکه
از چوب چوپانان ده
از بيل دهقانان ده
گلهاي سرخ لاله
در زير خاک مي ناله
ا... بده تو بارون
به حق ديمه کارون
وي عروسي قنات را يکي ديگر از اين مراسم معرفي مي کند و مي گويد: اين آيين در بسياري از نقاط ايران از جمله روستاهاي اراک، تفرش، ملاير، تويسرکان، محلات، خمين، گلپايگان، دليجان، چهارمحال، اصفهان، دامغان، شاهرود، يزد و شهرکرد متداول است.
وي خاطر نشان مي کند: در مراسم عروسي قنات، دادن طعام، نماد برکت و نعمت خواهي از طبيعت است و شايد عروس قنات بازمانده اي از رسم کهن قرباني دادن براي آب باشد.
اين محقق با اشاره به مراسم خاص گيلاني ها نيز ادامه مي هد: ساکنان اين منطقه در هنگام خشکسالي مراسم ويژه اي را برگزار مي کنند، به اين منظور ابتدا از اهالي محل مواد اوليه براي پخت شير برنج و يا آش مورد نظر آنها جمع آوري مي شود. در روز معين اهالي در مکان مقدسي مانند مسجد، تکيه و امامزاده جمع مي شوند و پس از پخت آش، زنهاي محل مراسم دعا و روضه خواني انجام مي دهند و از خداوند طلب باران مي کنند.
وي با اشاره به برگزاري مراسمي به عنوان «کوسه گلين »در برخي از مناطق ايران ادامه مي دهد: اين مراسم به چند شيوه اجرا مي شود که يکي از شيوه هاي اجراي آن بدين شرح است: پيرزني با پارچه و لباسهاي کهنه، عروسکي کوچک درست مي کند. او عروسک را به دست گرفته و در کوچه ها و خيابان ها حرکت مي کند. بچه ها نيز پشت سر پيرزن آوازهايي را با شور کودکانه بر زبان جاري مي کنند. آنها معتقدند که پس از گذشت چندي از اين مراسم، باران خواهد آمد.
وي مي افزايد: چمچمه خاتون يکي ديگر از مراسم باران خواهي است. در اين مراسم داخل يک قدح آب مي ريزند و آن را به پشت بام برده و با يک چمچمه، کم کم آب داخل قدح را به طرف آسمان مي پاشند.
وي خاطر نشان مي کند: در مراسمي چون جشن آب نو، بردن آب به سر سفره نوروز، سپردن سبزه به آب در سيزده نوروز، پنجاه بدر لوک بازي و يا چهل کچلون، نهادن قيچي در زير ناودان، وارونه گذاردن بيل در آبراه خانه ها و يا نوشتن نام هفت کچل و گره زدن ريسمان در باورهاي مردم وجود دارد که برخي از آنها ريشه خرافاتي داشته و امروزه برگزار نمي شود.

آب در فرهنگ عامه
مطالعات باستان شناسان نشان مي دهد، آب همواره به عنوان «بن مايه آفرينش» و بارور کننده و زاينده مورد توجه بوده است و همواره اقوام گوناگون براي آن سرشتي جادويي قايل بوده اند.
از اين رو در حوزه هاي گوناگون فرهنگي و با توجه به جغرافياي بومي آيينها، باورداشتهاي گوناگوني در مورد آب مشاهده مي شود.
اما آنچه که مهم است، اين است که هرچند اين آيينها درصورت ظاهري خود ممکن است متفاوت باشد، ولي ريشه هاي مشترکي دارند.
مصطفي خلعتبري، يکي ديگر از پژوهشگران است که درباره جايگاه آب در فرهنگ مردم حرفهايي براي گفتن دارد.
او مي گويد: در فرهنگ ايراني- اسلامي آب جايگاه بسيار مهمي دارد. به طوري که پيشينيان ما آب را محترم دانسته و حتي برخي آن را مقدس مي دانستند، از سويي در اسلام هم آب جايگاه والايي دارد.
وي با بيان اينکه آب به عنوان يکي از ارزشمندترين آفريده هاي پروردگار محسوب مي شود، تصريح مي کند: آن قدر باورها و سنن مختلف درباره آب در فرهنگ ايرانيان زياد است که بررسي و شناخت عميق آن نيازمند پژوهشي گسترده است.
وي مي افزايد: درباره وجه تمثيل آب علاوه بر آيينها، ضرب المثل، قصه ها، افسانه ها و تمثيل هاي زيادي در فرهنگ عامه وجود دارد. به طور مثال ضرب المثل هايي چون:«دسته گل به آب دادن»، «آب نطلبيده مراد است»، «آب در هاون کوبيدن»، و ده ها مثال ديگر از جمله اين نمونه هاست.
وي با بيان اينکه مراسم باران خواهي يا دعاي باران در نتيجه ارتباطي بين انسان و اعتقادات و نيايشهاي او با خالق است، تصريح مي کند: در باران خواهي عناصر مشترکي بين تمام نقاط ايران وجود دارد؛ مثلاً به در خانه ها مي روند، آرد يا قند جمع آوري مي کنند، نان پخته و بين مردم تقسيم مي شود و در اين آيينها سرودهاي محلي نيز مي خوانند.
وي اضافه مي کند: در مناطق بسيار خشک و کويري دعاي باران برگزار مي شود و در مراسم بند آمدن باران نيز ضمن شکرگزاري به خاطر باران، از خداوند مي خواهند که باران را بند بياورد.

باران خواهي در رستاخيز طبيعت
در کتاب «شناخت اساطير ايران» در بخش مربوط به باران آمده است: خشکسالي هاي بسيار و چرخه هاي خشکسالي و حياتي بودن باران، سبب شده که همانند سرزمينهاي ديگر در شهرها و روستاهاي ايران مراسمي براي طلب باران پديدار شود که شکل بسياري از آنها با اساطير کهن پيوند مي يابد.
اما بيشتر مراسم طلب باران به شکل فعاليت گروهي است و همراه با دعا و نيايش برگزار مي گردد.در برخي از مراسم باران خواهي که با ابزاري همچون زنبيل، علم، قاشق، جارو، نان، عروسک، مشک و... به روشهاي متنوع برگزار مي شود، برنامه هاي آييني با استفاده از موسيقي و گويش محلي جايگاه ويژه اي دارد.
در اين کتاب مي خوانيم: به هنگام خشکسالي، مردم شهر يا روستا در مکاني جمع مي شوند و پس از به جا آوردن دو رکعت نماز براي آمدن باران به درگاه خداوند دعا مي کنند. پس از نماز، گوسفند يا گاوي را قرباني مي کنند و گوشت قرباني را به نيازمندان مي دهند.در اغلب اين مراسم، اشعار و سرودهايي خوانده مي شوند که در هر گوشه اي از ايران گويش مخصوص به خود را دارند، ولي تقريباً از درونمايه يکساني برخوردارند.
نويسنده اين کتاب تصريح کرده است: از آنجا که آغاز سال نو در ايران با رستاخيز طبيعت و رويش گياهان همراه است، مي توان چنين پنداشت که بسياري از مراسم باران خواهي در ارتباط با روزهاي آغازين سال است و طلب باران با دعاي برکت خواهي و وفور نعمت پيوندي عميق دارد.
اما آنچه که در اين مراسم بيش از هر چيز ديگر جلب توجه مي کند، شوق و ذوق کودکاني است که با دستهاي کوچک خود باران را به همراه بزرگترهاي خود طلب مي کنند.
اين موضوع بخشي از اظهارات علي خرسندي از کارشناسان فرهنگ عامه است. او در تکميل اظهاراتش تصريح مي کند: در گذشته در بعضي از روستاها وقتي باران نمي باريد، بچه ها جمع مي شدند و کله عروسکي را به سرچوبي بسته و در کوچه ها به راه مي افتادند و شادي کنان به در خانه ها مي رفتند و با گرفتن نذورات اهالي محل، امکان پختن آش نذري را فراهم مي کردند.
وي مي افزايد: آنچه که در اين مراسم توجه همگان را به خود جلب مي کند، نيايش جالب آنان و دستهاي کوچک کودکاني است که براي طلب باران به سوي آسمان دراز مي شود.
وي با بيان اينکه مراسم باران خواهي بتدريج در حال فراموشي است، ادامه مي دهد: شور معنوي اين مراسم در نمازطلب باران ديده مي شد.
اين کارشناس با تأکيد بر ضرورت احياي سنتها خاطرنشان مي کند: بدون شک احيا و معرفي اين مراسم به نسل امروز بويژه آيينهايي که ريشه خرافاتي ندارد، براي جامعه بسيار مفيد است.
وي مي افزايد: اين مهم نيازمند اتخاذ تمهيدات لازم از سوي دستگاه هاي متولي است.

فراموشي سنتها در عصر مدرنيته
بسياري از آيينهاي ايراني جزو رسوم فرهنگي - مذهبي مردمان اين مرز و بوم است که در اصل ريشه در فرهنگ و تمدن مردم دارد.
اين در حالي است که برخي از اين مراسم و از جمله آيين طلب باران آن هم در زماني که مناطقي از کشورمان با عوارض و پيامدهاي خشکسالي دست و پنجه نرم مي کند، به فراموشي سپرده شده است!
از اين رو در سايه عصر «مدرنيته»، امروزه نه از آن «سنتها» خبري هست و نه از آن اشعار پر از راز و رمز که همه را به نيايش و دعا فرا مي خواند.
به هر حال نبايد فراموش کنيم که اين آيينها چه در لرستان و چه آذربايجان و چه در خراسان و چه در کرمان و چه در قزوين و چه در مازندران و گيلان نشان از تقدس و ارزش آب است و باران.

* کميل سهيلي
موزه در واقع مأمني براي حفظ تاريخ، هويت، تمدن، فرهنگ و مکاني مناسب براي انتقال اين ارزشها به نسلهاي آينده است. مطلب

* معصومه مرادپور
«سنت» از جمله واژه هايي است که در عصر ارتباطات دستخوش تغييرات زيادي شده است.
اين در حالي است که جهاني سازي نيز اين فرآيند را تشديد کرده و بحران هويت را در جامعه انساني مطرح کرده است.
اما براستي سنت گرايي در اين عصر چه معنايي دارد؟
اين پرسش را در نشستي با کارشناسان مورد بحث و بررسي قرار داده ايم.در اين نشست زهرا آقاجاني کارشناس مردم شناسي، سنت گرايي را حکايت غريب عصر حاضر مي داند و اظهار مي دارد: شايد سنت واژه آشنايي باشد که در سرزمينهاي شرقي از کودکي در گوش مردمان طنين انداز مي شود و بسياري از همين مردم سالهاي بسياري از عمر خود را صرف زيستن صحيح و تطابق افعال خود با آنچه سنت مي خوانند، مي کنند و خود را افرادي سنتي و سنت گرا مي نامند.او ادامه مي دهد: سنت همان چيزي است که گوهر متعالي دين خوانده مي شود و بنا به تفاوتها و تمايزهاي في ما بين جوامع به صورت گوناگوني پديدار شده است.آقاجاني در توضيح بيشتر در اين خصوص مي گويد:سنت چيزي است که هر روز با آن سر و کار داريم، از لحظه بيداري صبحگاهي تا عصر و غروب تا لحظه خواب، پيوسته در بستر سنت قرار گرفته ايم و حتي وعده هاي غذايي مرسوم روزانه و ساعات عمومي مصرف آنها بستگي عميق با همين مفهوم سنت دارد. نحوه ساخت بناها و اماکن، اهميت تفکيک اندروني و بيروني و رو به قبله بودن بناها، مؤيد تأثير سنت در زندگي انسان است.در همين باره فريبا اکبري، کارشناس ارشد جامعه شناسي با بيان اينکه با شدت يافتن مدرنيزاسيون در جامعه ايراني بسياري از وجوه سنت ناديده گرفته شده است و رعايت نمي شود. با اشاره به تعريفي از سنت از منظر دين تصريح مي کند: سنت به اصول و حقايقي اطلاق مي گردد که خاستگاهي قدسي دارند و از سوي خداوند در همه تمدنها و فرهنگها در اشکال مختلف به وديعه نهاده شده که توسط انسانها بنا به قابليت معنوي و عقلاني، قابل درک است.بنابراين، سنت همان چيزي است که گوهر متعالي دين خوانده مي شود و بنا به تفاوتها و تمايزهاي في ما بين جوامع به شکلهايي گوناگوني پديدار شده است. بدون شک در همه ابعاد از قبيل پوشاک، هنرهاي زيبا و موسيقي، معماري تا قوانين اجتماعي و نحوه صرف غذا، تأثير گذاشته و به قولي «همه شؤون زندگي را در برگرفته است.دکتر رامين طبيب زاده، کارشناس روانشناسي و عضو هيأت علمي دانشگاه آزاد اسلامي نيز با مطرح کردن اينکه از چالشهاي بزرگ انسان معاصر تضادهاي ميان سنت ومدرنيته است، مي گويد: تمدن نوين بسياري از هنجارها و نگرشهاي دنياي پيشين را که جزو هويت آدمي محسوب مي شده، به چالش کشيده و تعارض پاره اي از عناصر تمدن جديد و مدرنيته با معيارهاي اعصار پيشين از يکسو در درون انسانها بحران آفريده است و از سوي ديگر، ميان بخشهاي گوناگون دنيا و کشورهاي پيشرفته و کشورهاي در حال توسعه جدايي افکنده و منشأ بروز مشکلاتي شده است.همچنين حجة الاسلام و المسلمين مرتضي ناصري، کارشناس مذهبي با اشاره به اينکه ايمان از پايه هايي است که تا حد زيادي مي تواند بحران سنت و عصر مدرنيته را مهار کند و آرامش و هويت سالمي را به نسل امروز ارزاني دارد اظهار مي دارد: از جمله بحرانهاي زاييده عصر جديد که هويت آدميان را نيز بحران زده مي نمايد، پديده فناوري جديد و ماشين و اقتضائات روان شناختي و اجتماعي آن است، فناوري و ماشين ضمن آنکه پديده اي سودمند براي بشر بوده است، با اين حال رشد و توسعه آن موجب نوعي خود بيگانگي انسان از خويشتن شده است.در ادامه اين نشست آقاجاني با تأکيد بر اينکه شتاب تحولات زمانه و گسترش ارتباطات و انفجار اطلاعات در دهه هاي اخير و نيز دگرگوني هاي عظيم در جغرافياي سياسي، بر سرعت حرکت به سمت دهکده جهاني و جهاني سازي افزوده است، مي گويد: اين در حالي است که جهاني سازي باعث برتري تمدنهاي خاص و اضمحلال هويتهاي ديگر در آن مي شود.او مي افزايد: شتاب تحولات اين عصر و جهش به سمت وضعيتهاي نوين، هويتها را متزلزل و بي ثبات مي کند، بنابراين بايد توجه داشت، به دليل پيوستگي اقليم ها و مناسبات نزديک فرهنگها، بحرانهاي اجتماعي و شخصيتي و هويتي در هر گوشه اي از دنيا بالقوه مي تواند برهمه جهان تاثيرات پايداري بر جا نهد.

* مازيار شيباني فر
سنت واژه اي بسيار گسترده و عميق است که کارشناسان علوم انساني از آن تعريفهاي مختلف و گاه بسيار متفاوتي ارايه کرده اند. به نحوي که کمتر مي توان نظري از اهالي فن مشاهده کرد که شباهتهاي قابل قبولي داشته باشند. همين موضوع باعث مي شود که وقتي در مورد مقوله اي همانند سنت صحبت مي شود، کسي که آن را نقل مي کند بيشتر برداشت کلي خود از موضوع را مطرح مي کند تا اينکه تعريف جامعي از سنت ارايه کرده باشد.
بخصوص بايد به خاطر داشته باشيم وقتي بحث سنت و رسانه پيش مي آيد، به يک مبحث بسيار پيچيده مي رسيم که بيان تمامي جنبه هاي آن در حوصله اين مقاله نمي گنجد. بخصوص که رسانه امري مدرن و سنت امري قديمي تر است، اما آنچه در اينجا قصد بيان آن وجود دارد، اشاره به مسايل کلي در اين باره است که تا چه اندازه مي توان به سنتها احترام گذاشت و آنها را حفظ کرد و در اين زمينه بايد نقش رسانه را بسيار جدي گرفت.
سنت مجموعه اي از افکار، اعتقادات و عملکردي است که يک ملت يا قوم آن را انجام مي دهند. معمولاً سنت سابقه اي ديرينه دارد. البته هستند سنتهايي که در کوتاه مدت به دليل خاصي پديده آمده اند، اما در عمل سنت صحبت از قدمت و برخورداري از پيشينه تاريخي دارد. به همين خاطر سنت مي تواند بيانگر بخشي از هويت، ريشه و شناسنامه يک ملت باشد و حتي راهي براي ارتباط ميان اقوام مختلف برقرار کند.
اين واژه را مي توان معرف بخشي از آداب و رسوم گذشتگان نيز تعريف کرد. به اين مفهوم که وقتي در گذشته ها يک ويژگي اجتماعي، اعتقادي يا فرهنگي جنبه عمومي پيدا مي کرد و به فصل مشترک ساکنان يک سرزمين، يک قوم يا ملت تبديل مي شود، اين موضوع آرام آرام و در گذر زمان رنگ و بوي سنت به خود مي گيرد که گاه تخطي يا بي اعتنايي نسبت به آن تبديل به يک فعاليت ممنوع (تابوي اجتماعي) مي شود.
براي نمونه شيوه ازدواج و عروسي گرفتن هر چند ريشه در اعتقادات مذهبي دارد و در اديان مختلف شيوه هاي گوناگوني براي آن در نظر گرفته اند، اما شيوه عروسي گرفتن يا به عبارتي فرستادن يک زوج به خانه بخت تبديل به سنت مي شود که ممکن است طي چند ده سال متمادي ساکنان يک سرزمين با اندک تغييراتي بر اساس سنت مورد نظر فعاليت کنند.
با اين توضيح مي توان ادعا کرد سنتها بيانگر بخشي از هويت ملي و مذهبي ما هستند. به همين دليل از اهميت خاصي برخوردار مي شوند. زيرا اگر امري به سنت تبديل شد و به عبارتي رويه عمومي ساکنان يک سرزمين را تعيين کرد، بايد از چنان شفافيت، مفيد بودن و دوري از خرافات و زنگارهاي اجتماعي برخوردار باشد که بتواند نماينده خوبي براي اهالي کشور مورد نظر محسوب شود.با اين حال خرافه گرايي جزو مسايلي است که مي تواند سنت را بد و نامناسب جلوه دهد و باعث ترديد ديگر ملتها در نوع تفکران ساکنان يک سرزمين شود. بنابراين اهميت زيادي دارد که سنت عاري از هر گونه خدشه اي باشد تا هم براي رعايت کنندگان آن مفيد و مهم باشد و هم اينکه به گونه اي قضاوت ديگر اقوام را مخدوش نکند.
اين مسايل بخشي از دلايل ماندگاري يا سست بودن يک سنت نيز محسوب مي شود. زماني که يک سنت در اهالي يک سرزمين و به عبارت بهتر متوليان رعايت آن ترديد ايجاد مي کند و شرايط مناقشه را به وجود مي آورد، ديگر نمي توان اميد چنداني به تداوم چنين سنتي داشت و هر زماني امکان دارد که چنين سنتي تحت تأثير مسايل و موضوعهاي مختلف دستخوش تغيير، منسوخ شدن يا فراموشي کامل قرار بگيرد.البته مفهوم اين حرف اين نيست که هر سنتي که فراموش يا منسوخ مي شود، حتماً برخوردار از ايرادي اساسي و جدي بوده است که اکنون به بوته فراموشي سپرده شده است. گاه شرايط زمان و مکان، تغييرات روابط اجتماعي، مسايل و موضوعهاي اقتصادي، تغيير فرهنگ و بسياري ديگر از مسايل موجب مي شود، يک سنت هر چند مفيد و قابل قبول از ياد برود.
براي نمونه يکي از سنتهاي خانواده هاي ايراني اين است که نزديک فرا رسيدن سال نو به اصطلاح خانه تکاني مي کنند و کليه وسايل خانه را از تميزي خاصي برخوردار مي سازند. زماني خانواده هاي ايراني از پنبه زن ها (نداف ها) براي تميز و نو کردن رختخوابها استفاده مي کردند. اکنون سالهاست که اين سنت به فراموشي سپرده شده است که دليل اصلي و منطقي آن را بايد در تغيير شيوه زندگي جستجو کرد.
اين موضوع به مفهوم يکسان بودن ارزش سنتها نيست. بايد به خاطر داشته باشيم که در هر فرهنگي سنتهاي خوب و بد وجود دارند و اين مسأله بخشي از دانش نسبي بشر و تغيير ديدگاه هاي اجتماعي است که به مرور زمان ممکن است يک سنت بد پس از مدتي منسوخ شود و يک سنت خوب جاي آن را بگيرد و گاه شرايط و مراوده هاي جامعه به سمتي حرکت کند که عکس اين اتفاق به وجود بيايد.
براي نمونه سنت تعيين مهريه، ريشه اعتقادي و مذهبي دارد و به دلايل زيادي که تاکنون در مورد آن بحث و به آن اشاره شده است، سنتي خوب و پسنديده محسوب مي شود، ولي همانطور که طي سال هاي گذشته مباحث زيادي در مورد آن به وجود آمده است اينک مهريه از يک سنت پسنديده، تبديل به قيد و بندي غير واقعي از يک قرارداد اجتماعي شده است. به ديگر سخن، مهريه دادن و گرفتن تبديل به يک ضد ارزش شده است که به دلايل مختلف اقتصادي و اجتماعي خانواده هاي ايراني با وجود اطلاع از برخورد نامناسب با اين مقوله همچنان روش ناپسندي را به کار مي برند.
اين سنت در حال حاضر ميان ايراني ها و بخصوص شهرنشينان رواج دارد و همانطور که اشاره شد نسبت به ناپسند بودن آن صحبت مي شود که با اين ترتيب ممکن است طي سال هاي آينده به شکل هاي مختلف اين برخورد ناپسند با اين سنت تغيير کند و به سنتي خوب و پسنديده براي تمام مردم اين سرزمين تبديل شود.
به هر حال سنت جزو مقوله هايي است که در هنر ساکنان يک سرزمين انعکاس مي يابد. يعني هنر به همان اندازه که از فرهنگ جامعه تاثيرپذيري دارد، به همان نسبت از سنت نيز تأثير مي گيرد و ما مي توانيم تجلي آن را به شکل هاي مختلفي شاهد باشيم. براي نمونه قاليبافي و استفاده از فرش در خانه جزو سنتهاي ايراني است که يک زيرانداز را به هنري ماندگار و بومي تبديل کرده است.تأثير سنت بر هنرها را در ديگر جنبه ها نيز مي توان جستجو کرد. براي نمونه، نگارگري و مينياتور ايراني با آنکه در زمره نقاشي قرار مي گيرد، اما مقوله اي جدا و بسيار متفاوت با آن چيزي است که در کشورهاي ديگر از آن به عنوان نقاشي ياد مي شود. مينياتور هنري سنتي است که از کشيدن شکل هاي مختلف روي ظروف به وجود آمده و طي سده هاي گذشته با تغييرات مختلفي مواجه بوده است.طي سالهاي اخير آنچه به دغدغه بسياري از مديران فرهنگي و کارشناسان عرصه روابط اجتماعي تبديل شده است اينکه راهکارهايي براي بيان و ترويج سنتها، تعريف معيارهاي مشخص براي تعيين سنتهاي خوب يا بد، احياي سنتهاي خوب فراموش شده، پالايش سنتها از آفتهاي مختلف و ايجاد شرايطي که اقوام مختلف بتوانند سنت هاي خود را مورد ترويج و توجه قرار بدهند.در اين راستا رسانه هر چند ماهيتي مدرن دارد و به طور منطقي بايد مسايل مدرن و امروزي را ترويج و تبليغ کند، اما مي تواند تبديل به منعکس کننده خوبي از سنت ها شود. راديو، تلويزيون، مطبوعات، سينما، تئاتر و ديگر هنرها مي توانند ابزار مناسبي براي انعکاس سنت هاي پسنديده و ريشه دار باشند.
در اين ميان تلويزيون نقشي بسيار مؤثر و بسزا دارد. در کشور ما رسانه ملي به صورت رايگان در اختيار همه قرار مي گيرد و به جهت ايجاد سرگرمي و حتي آموزنده بودن، آسان بودن دسترسي، ارزاني و فراگيري طيف بسيار وسيعي از ساکنان کشور را مخاطب قرار مي دهد.
تلويزيون به خوبي مي تواند نقش امين خانواده هاي ايراني را ايفا کند و در مورد سنتهاي خوب و بد جامعه يا مسايلي که به عنوان بخشي از فرهنگ و هويت ملي بايد بيشتر مورد توجه آحاد مختلف اجتماع قرار بگيرد و در هدايتگري مناسب افکار جامعه در توجه به سنت هاي ريشه دار و کهن موثر باشد.
اين موضوع براي اينکه بتواند با تأثيرگذاري لازم همراه باشد، بايد بيشتر در قالب فيلم و سريال هايي گنجانده شود که به صورت شبانه روز از شبکه هاي مختلف تلويزيون پخش مي شود. چون تأثير يک اثر تصويري سرگرم کننده به مراتب بسيار بيشتر از برنامه اي است که با حضور تعدادي از کارشناسان يا اهل فن ساخته مي شود و در عمل مي خواهد به صورت کارشناسي مطلبي را به بينندگان منتقل کند.همچنين توجه به فرهنگ عامه، استفاده مناسب و بجا از ضرب المثل ها، متل ها و قصه هاي عاميانه مي تواند يکي از راه هاي مناسب ترويج سنتهاي پسنديده و ريشه دار باشد. بايد به خاطر داشته باشيم بسياري از ضرب المثل هايي که بيان مي شود، غير از اينکه قصه اي کهن دارند و بيانگر بخشي از فرهنگ ايراني است، همراه با جذابيت و سرگرم کننده بودن داراي آموزه هاي بسيار عميق انساني است که روح ايراني به صورت ناخودآگاه امکان برقراري ارتباط با آن را دارد.در فرهنگ عامه يا همان فرهنگ مردم کوچه و بازار نيز نکات و سنت هايي بسيار پسنديده وجود دارد که بيانگر نگاهي ژرف و انديشه اي پاک برگرفته از فرهنگ ملي است که مي تواند به شکل هاي مختلف با ساکنان اين سرزمين ارتباط معنايي عميقي برقرار کند.از اين رو به نظر مي رسد تلويزيون بايد با استفاده از کارشناسان خبره راه هاي مناسب تأکيد بر سنتهاي خوب رايج را پيدا کند و از سوي ديگر معيارهايي که مي تواند تعيين کننده سنت هاي داراي مشکل از سنت هاي خوب و تأثيرگذار در اجتماع است را در اختيار طيف هاي مختلف بينندگان قرار بدهد تا بدين وسيله جامعه اي پوياتر و بالنده تر داشته باشيم.البته طي سالهاي اخير دست اندرکاران هنرهاي مختلف بخصوص سينما، تلويزيون و تئاتر سعي کرده اند روي فرهنگ عمومي جامعه و ايجاد نگاهي موشکافانه براي فرق قايل شدن ميان سنتهاي خوب و بد فعاليت قابل توجهي داشته باشند، اما به خاطر بسپاريم که جامعه مرتب در حال تغيير و تحول است و هر از گاه سنت يا پديده اي در اجتماع ما مورد توجه خاص قرار مي گيرد. بنابراين لازم است مديران فرهنگي و دست اندرکاران عرصه رسانه فعاليتهاي خود را در اين زمينه گسترش دهند و به مسأله سنتها به عنوان يک اصل قابل اعتنا در جامعه توجه کنند.

* کميل سهيلي
معمولاً مردم جهان کشورهاي مختلف را با صفت يا اسم شخص و يا حتي محصولي خاص مي شناسند. ساعت سوئيس، گل هلند، لباس ترک، عطر فرانسوي و... البته فرش ايراني.
شهرت فرش ايراني به سالهاي بسيار دور باز مي گردد. شايد تعجب کنيد اگر بدانيد حتي چارلي چاپلين هم عاشق فرش ايراني بوده و نمونه نفيسي از آن را نيز همواره بر روي ديوار خانه اش داشته است.
فرش ايراني يکي از مصاديق بارز فرهنگ ايراني است. حتي بسياري آن را نمادي از فرهنگ شرق مي دانند. شرقيها به نجابت و به اصطلاح سربه زيري در جهان مشهورند. يادم است چندي پيش آقاي مختاريان، از استادان در دانشگاه علامه طباطبايي مي گفت : اگر در خارج از کشور خواستيد يک شرقي را شناسايي کنيد، به چشمان مردم خيره شويد. هرکس پس از چشم به چشم شدن با شما سرش را به پايين انداخت، مطمئنا او يک شرقي است!
و حال اين سر به زيري منجر به اين شده که زمين در فرهنگ شرق بسيار مهم شده و فرش به يکي از مهمترين بخشهاي خانه مبدل شود. همين است که فرشهاي ايراني پر از نقش و نگار و مملو از زيبايي مي شوند، چراکه غالب اوقات مردم به زير پايشان توجه دارند و نه روبه رويشان! در حالي که در غرب اين مجسمه و نقاشي است که اهميت پيدا مي کند.
دليل ديگر اين امر اين است که در شرق خانواده اهميت بسيار زيادي دارد و مردم بيشتر در تلاشند تا کار خود را زودتر در بيرون انجام داده و سريعتر به خانه بازگردند. اين است که لوستر، مبل و البته فرش در زندگي ايراني نقش بسيار زيادي دارند. اين در حالي است که در بيشتر خانه هاي اروپايي خبري از لوستر و مبل به شکل ايراني کلمه نيست و گاه حتي چراغي معمولي هم در اتاقهايشان پيدا نمي شود! آنها بيشتر ترجيح مي دهند از خانه براي محلي براي خواب استفاده کنند تا زندگي.
فيلم سينمايي «فرش ايراني» تلاشي آشکار است براي ساخت اثري قدرتمند در مورد يکي از مهمترين سرمايه هاي ايران زمين و از معدود فيلمهايي ايراني که مي توان به آن عنوان فيلم توريستي نيز داد. مجموعه اي از 15 فيلم کوتاه از کارگردانان مطرح سينماي ايران که به ترتيب نام خانوادگي کارگردان آنها به نمايش درمي آيند: فرش عشايري از بهروز افخمي ، مشترک مورد نظر در دسترس نيست از رخشان بني اعتماد، قالي سخن گو از بهرام بيضايي، گره گشايي از جعفر پناهي، فرش زمين از کمال تبريزي، فروشي نيست از سيف ا... داد، فرمايش آقا سيد رضا از مجتبي راعي، فرش پرنده از نورالدين زرين کلک، فرش، اسب، ترکمن از خسرو سينايي، فرش و زندگي از بهمن فرمان آرا، کجاست جاي رسيدن از عباس کيارستمي، دست آفريني هديه به دوست از مجيد مجيدي، فرش و فرشته از داريوش مهرجويي، خاطره خاطره رضا ميرکريمي و کپي برابر اصل از محمدرضا هنرمند.
ديدن فيلمي از اين تعداد کارگردان سرشناس، حتي کارگرداناني چون جعفر پناهي و عباس کيارستمي که فيلمهايشان کمتر رنگ پرده هاي سينماي ايران را به خود ديده؛ لذتي است عجيب و بي سابقه و چه جالب که دغدغه هاي مختلف فيلمسازان اينجا در کنار هم نمود عيني تري پيدا مي کند. بيضايي و حماسه، کيارستمي و سينماي بي قصه، پناهي و قشر پايين جامعه، فرمان آرا و مرگ و مجيدي و طبيعت....
عليرغم هزينه و تلاش زيادي که براي ساخت اين فيلم صورت گرفته، متاسفانه اکران فيلم بسيار محدود و ضعيف بود و عرضه جهاني آن هم که حتي ناچيزتر! اين است که احساس مي شود هرچند ظاهرا فيلم با استفاده از مجموعه اي از بهترين کارگردانان سينماي ايران به فيلمي معتبر مبدل شده است، اما با اين حال نتوانسته به هدف اصلي خود که ارسال پيامي فرهنگي به جهان است برسد. پيامي که حاوي فرهنگ، تمدن، آئين و سنتهاي اين مرز و بوم است.

* ناهيد جعفرپور
روزهايي که تهران هنوز به صورت امروزي نونوار نشده بود يا به زباني ديگر امروزي نشده بود، همان روزهايي که بزرگترهايمان

* حجت حسني سعادت
دکتر شهرام رحيمي، مدرس دانشگاه و مشاور خانواده، نگراني تفاوت رفتارهاي فرزندان خانواده با نسل پيش را بر خلاف آنچه

زهرا شيدوش
«زيارت» در دل مردم اين سرزمين جايگاه ويژه اي داشته و دارد و در اين ميانه هر چند پيشرفتهاي بشري «راه» رسيدن به مکانهاي

* محمدجعفر شرفي
عضو کميسيون آموزش و تحقيقات مجلس هشتم با تأکيد بر اينکه سنتهاي قابل دفاع و آموزنده اي داريم که امروزه فراموش شده



است، گفت: جاي تعجب دارد که سنتها و آيين هاي خوب را فراموش کرده ايم و بر سنتهاي غيرقابل دفاع اصرار مي کنيم.
حجة الاسلام عليرضا سليمي آداب و رسوم و سنتها را در سه حوزه اسلام، فرهنگ وارداتي غرب و سنت هاي اصيل ايراني تقسيم بندي کرد و گفت: امروزه يکي از چالشهاي جدي ذهن جوان ايراني، آن است که چگونه سنت و مدرنيته را به نوعي در يک بسته تعريف کند که مورد انتقاد هيچ يک از گروه هاي جامعه قرار نگيرد.
وي در خصوص فرهنگ وارداتي غرب گفت: امروز در فضايي قرار داريم که جهان مي خواهد سنتهايي را به ما تحميل کند و سؤال اينجاست که در برابر اين مسأله چه بايد کنيم.
وي افزود: نمي توان هر چه نام نوين يا غربي گرفت را کنار بزنيم يا تخريب کنيم همان طور که نمي توانيم به طور کل چشم بسته همه را بپذيريم، بنابراين بايد گزينش کنيم و آنهايي که قابل پذيرش است را بپذيريم.
عضو کميسيون آموزش مجلس هويت يک ملت را وابسته به سنتهايش دانست و گفت: بقاي يک ملت به وحدت است و ريشه وحدت در احساس مشترک اقوام گوناگون و برگرفته از آب و خاک است.
وي تصريح کرد: اين احساس مشترک را سنتهاي گذشته به ما مي دهد بنابراين افرادي که با سنتهاي کهن ايران مبارزه مي کنند بدانند که ايراني بودن به خاطر احساس مشترکي است که ريشه آن در سنتهاي گذشته قرار دارد.
وي سنت را آداب و رسوم پذيرفته شده عقلاني که به وسيله همه طبقات اجتماعي مورد تأييد قرار گرفته تعريف کرد و گفت: ممکن است رفتارهايي هم باشد که به نوعي از نظر آداب و رسوم و عادات قابل دفاع باشد، اما سنت نيست.
سليمي با اعلام اينکه در برخي موارد موضوعاتي را به عنوان سنت تحميل کرده اند، اضافه کرد: مباحثي در عقد و عروسي، آيين هاي بومي و محلي که به صورت خرافات نفوذ کرده است، از اين دست هستند.
وي گفت: در فضاهاي جديد که افکار جديد عرضه مي شود نبايد سنت را فراموش کرد، کنار گذاشت و به عبارت بهتر تاريخ را فداي مدرنيته کرد از اين رو ايراني بايد هويت اصيل خودش را حفظ کند.
وي با يادآوري بازيهايي همچون گوي و چوگان، ورزش باستاني و دهها آيين ديگر گفت: کودکان ما امروزه بازيهاي سنتي را نمي شناسند و با گوي و چوگان بيگانه اند در حالي که فوتبال همه چيزمان شده است. به همين دليل تأکيد دارم که با کمال تأسف بر روشهاي غلط پرخطر اصرار داريم و آيين بي خطر قابل عرضه به جهان را فراموش کرده ايم.
وي با تأکيد بر اينکه آداب و رسوم باعث خلاقيت مي شود گفت: چيزي که به عنوان جشن تعريف شد و حرکت ملي را رقم زد قابليت آن را دارد که با توجه به شرايط روز تغيير يابد و از آنجا که سنتها به وسيله مردم اجرا مي شوند آنان مي توانند سنتها را با شرايط روز تغيير دهند.

*عمادالدين قرشي
* پرده اول: معماي تخت جمشيد
بسياري معتقدند ايرانيان حافظه تاريخي قوي و استواري ندارند!

* مصطفي خدابخشي
روزي روزگاري نه تلويزيوني بود و نه راديويي. همه اطلاعات سينه به سينه بين افراد خانواده رد و بدل مي شد و اوضاع شهر و کشور و چه کردم و چه نکردم با پاهاي فرو رفته به زير کرسي مورد بررسي قرار مي گرفت. همه صحبت مي کردند و همه گوش مي دادند تا اينکه حرفها تمام شود و ديگر نايي در فکها باقي نماند تا کم کم چشم سنگين شود.
اما با ورود فناوري اين فرصت فراهم شد تا فکها مجال بيشتري براي استراحت پيدا کنند و چشمها بيشتر مشغول شوند. ولي همچنان فکها فعال بود و جاي خود را به همين سادگيها به تلويزيون نداد.گذر زمان قدرت را از مباحثه در جمع خانواده گرفت تا آن سوي سکه نمايش داده شود. رويي که در آن پيچ و مهره هاي تلويزيون، رايانه و تلفن همراه محکمتر شوند و بساط صحبت از محيط خانواده جمع شود تا جايي که اخبار تعجب بر انگيزي از سوي کارشناسان در زمينه مباحثه در خانواده بيان شود تا ما تکاني به خود بخوريم که زندگي آهني کم کم روح را از کالبد خانواده به سرقت برده است.
در همين رابطه مديرکل دفتر امور آسيب ديدگان اجتماعي بهزيستي کشور با اشاره به اينکه آسيب اجتماعي واقعيت تلخ جامعه است، مي گويد: خانواده هاي ايراني روزي فقط 15 دقيقه باهم صحبت مي کنند.
حسن موسوي چلک بيان مي کند: اگر بخواهيم با آسيب اجتماعي مبارزه کنيم بايد با واقعيت و حقيقت موجود در جامعه با واقع بيني برخورد کنيم.
وي با تأکيد بر رشد و توجه دولت در سالهاي اخير به آسيبهاي اجتماعي ابراز مي دارد: آسيبهاي اجتماعي واقعيت تلخ جامعه است و اگر بتوانيم روند رو به رشد آن را کنترل کنيم، در شرايط کنوني اقدام بزرگي انجام داده ايم.
وي مي افزايد: کاهش زمان ارتباطات در خانواده نشانگر درگير شدن افراد به مشغله هاي کاري و گره خوردن در کم و زياد مادي است که اين مي تواند زنگ خطري براي بنيان خانواده به حساب آيد که طي آن روابط بين فردي به کمترين حد خود تقليل مي يابد.در اين رابطه دکتر مجيد ابهري، عضو هيأت علمي دانشگاه شهيد بهشتي مي گويد: زمانهاي قديم افراد خانواده به هر بهانه اي در کنار يکديگر جمع مي شدند، با هم غذا مي خوردند، مبادله اطلاعات مي کردند و شاهنامهخواني را بر پا مي داشتند ولي هم اکنون اين روابط از بين رفته و همه درگير مسائل خود شده اند و يکديگر را به فراموشي سپرده اند. اين کم شدن روابط خطرات بسياري را با خود به همراه دارد که از جمله آنها مي توان به از بين رفتن سنتها اشاره کرد که اين موضوع خود بحران هويتي را به همراه خواهد داشت.
از سوي ديگر اگر فاصله بين والدين و فرزندان بيشتر شود حرفهاي ناگفته بسياري در خانواده باقي مي ماند که در اين جو نمي توان به مشکلات موجود پي برد و اقدام به رفع آنها کرد.بنابراين مي طلبد از نظر آسيبهاي اجتماعي والدين زمان گفتگو را افزايش دهند و وقت بيشتري را صرف زندگيشان کنند، زيرا با گفتگو مي توان به مشکلات پي برد وتعارضات بين افراد خانواده را کاهش داد و تعادل را به زندگي برگرداند.وي مي گويد: خانواده ها مي بايست زمان بندي خاصي را براي مکالمه با يکديگر تعيين نمايند تا مشکلات مادي نتواند بين آنها فاصله بيندازد با اين رويکرد است که مي توان سعادت و شادکامي را به خانواده هديه داد.
دکتر ابهري پيشرفت فناوري را يکي از مهمترين عوامل به انزوا کشيده شدن سنت مباحثه در خانواده مطرح مي کند و مي افزايد: با توجه به نفوذ و گسترش ابزارهاي فناوري در زندگي افراد مي بايست استفاده از آنها پايبند به قانوني خاص باشد تا حريم خصوصي دچار آسيب نشود و افراد وقت بيشتري را صرف گذراندن با يکديگر کنند.

* بهاره دوستي
به محض پا گذاشتن در شهر مادري ام، جايي که چهل سال پيش آنجا را به قصد ادامه تحصيل در کانادا ترک کردم، اولين چيزهايي که

* زهرا خاني
يادش بخير! کودکي ام را مي گويم: آن روزها هنوز باغچه خانه مان نفس مي کشيد و بوي خوش کاهگل ديوار همسايه با هر با خيس شدن فضا را از عطر دلکش خود پر مي کرد.
پدربزرگ مهربان وقتي به خانه ما مي آمد، جيبهايش از کشمش، نخود و مويز لبريز بود. وقتي مي خنديد، دندانهاي نصفه و نيمه اش در دهان نمايان مي شد.
آن روزها ما هنوز تلفن نداشتيم و دلمان براي هر کسي تنگ مي شد به خانه اش مي رفتيم. ماه رمضان هر سال نزديک افطار ديگ آش و سوپ نذري مادر، به بار بود.
وقتي به خانه مادربزرگ که چند تا کوچه بالاتر از منزل ما بود، مي رفتيم بي بي با دستان لرزانش کاسه آش يا سوپ را از ما مي گرفت و مي گفت: الهي عاقبت بخير بشين مادر!
شبهاي زمستان به خانه فاميل مي رفتيم و صداي خنده مان همه جا را پر مي کرد.
... اما حالا سالهاست که عيد نوروز يکديگر را مي بينيم يا منتظريم خبر فوت يا عروسي کسي را بدهند که دوباره دور هم جمع شويم.
آن روزها نه از دهکده جهاني خبر بود و نه از ماهواره و مايکروويو و... اما باور کنيد خيلي خوشبخت تر از امروز بوديم. مادرم مي گويد: زمستانها همراه خانواده پدرت دور يک کرسي جمع مي شديم .
تکه ناني مي خورديم و شکر نعمتهاي پروردگار را به جا مي آورديم.
به قول مادرم بچه ها با پيتزا، پفک، چيپس و جيلي بيلي بيگانه بودند و سالم تر. به جاي پناه بردن به کافي نت، گيم نت و نت هاي ديگر! يا سرگرم درس و مشق بودند و يا کمک حال پدر و مادر.
تفريحات سالم داشتند و هرگز به مواد افيوني آلوده نمي شدند.
اما اکنون با تأسف بايد گفت حتي وقتي به خيلي از روستاها سرک مي کشي، از سنتهاي خوب و ديرينه ايراني خبري نيست.
ديگر از همدلي و همياري و سنتهاي نيک و بي غل و غش کمتر نشاني مي بيني.
راستي ما به کجا مي رويم چنين شتابان! ما پاسبان رسم و رسوم نياکانمان هستيم و بايد در رواج آنها کوشا باشيم.

بيژن نوباوه؛ عضو کميسيون فرهنگي مجلس




يکي از راه هاي بسيار مهم در امر مبارزه با فرهنگ بيگانه، ارتقاي فرهنگ آييني و سنتي کشورهاست و خوشبختانه فرهنگ اصيل ايراني هم داراي مفاهيم بلند و والايي است که بايد از ابعاد گوناگون به آن پرداخته شود.
برگزاري جشنواره هايي مثل جشنواره نمايشهاي آييني- سنتي مي تواند سد بزرگي بر سر راه هجوم فرهنگهاي بيگانه باشد و در عين حال در راه اعتلاي شخصيت فرهنگي کشور و ايجاد هويت اصيل فرهنگي و هنر ايراني تأثيرگذار باشد، از همين رو بايد توجه ويژه و خاصي به آيينها و جشنواره هايي که با اين موضوعات و مضامين برگزار مي شود، صورت بگيرد.
با اين حال معتقدم آيينها و سنتهاي ايراني بايد وجهه دانشگاهي و علمي به خود بگيرند؛ زيرا با آکادميک کردن هنرهاي آييني و سنتها و برخورد علمي و دانشگاهي با هنرهاي فولکور ايراني، ميتوانيم آينده، ثبات و ماندگاري هنرها و آيين هاي اصيل ايراني را رقم بزنيم و آينده درخشاني را براي فرهنگ و هنر ايراني ترسيم و تضمين کنيم.
از سوي ديگر اصولاً فرهنگ و هنر در هيچ کشوري مولد نبوده و در صورت کم توجهي به آن دولتها ناگريز به پرداخت هزينه هاي زيادي در باب کاهش مشکلات و معضلات اجتماعي ناشي از اين کم توجهي ها شده اند.
دولتها هميشه در زمينه سرمايه گذاري در امور فرهنگي از ديدگاه اقتصادي متضرر مي شوند، اما هزينه کردن در اين امور بسياري از مشکلات را کاهش داده است.
در واقع توجه به مقولات فرهنگي از وظايف اصلي دولت مانند ارتقاي آموزش و پرورش است و دولت بايد به هنرهاي سنتي و آييني توجه ويژه داشته باشد.
مجلس شوراي اسلامي هم تاکنون حمايت منطقي و مستمري نسبت به اين حوزه داشته و از اين پس هم اين روال ادامه خواهد داشت.
با اين حال، ضرورت نگاه ويژه دولت به هنرهاي نمايشي آييني- سنتي احساس مي شود و مجلس شوراي اسلامي هم در اين زمينه بشدت احساس مسؤوليت مي کند و حامي دولت و هنرمندان آن خواهد بود، اما من معتقدم هر گونه اقدامي در اين زمينه بايد از درون دولت صورت بگيرد و از طريق دولت به مجلس ارائه شود؛ زيرا تجربه ثابت کرده است از اين طريق نتيجه مطلوب تري که هم مورد نظر و رضايت هنرمندان و هم مسؤولان باشد، حاصل ميشود.

* رسول بهروش
«سنت»ها، بخشي از بدنه اصلي فرهنگ را تشکيل مي دهند. در واقع، فرهنگ در معناي اعم خودش شامل آداب و رسوم و سبک