*محمد جواد رستگار

ذي الحجه، آخرين ماه سال قمري و يکي از مبارک ترين، با شکوه ترين و پرخاطره ترين ماهها براي مسلمانان به ويژه شيعيان جهان

جواد صبوحي
اشاره :
از جمله مهمترين کارکردهاي دانشگاه ها و مراکز علمي- پژوهشي، توليد علم و دانش و تبديل دانش نظري به دانش کاربردي در جهت



تقويت نقاط مثبت سازمانها و کاهش نقاط ضعف آنها و تبديل سازمان ها به نهادهايي دانش محور است؛ نهادهايي که بتوانند با درک نيازهاي اساسي جامعه، تمامي توان خود را براي توليد دانشهاي تخصصي و کارآمد به کار گيرند. اين مسأله، مهمترين هدفي است که در تدوين برنامه ها و سياستهاي پژوهشي کشور مغفول مانده است. اينکه تعيين هفته اي به نام «هفته پژوهش» چقدر توانسته است به ايجاد چنين بستري کمک کند، موضوعي است که دکتر آريا الستي، رئيس مرکز تحقيقات سياست علمي کشور و عضو کميسيون تلفيق نقشه جامع علمي، در گفتگو با ما به آن پاسخ داده است. حاصل اين گفتگو را تقديم حضورتان مي کنيم:
* آقاي دکتر، تعيين هفته اي با عنوان «هفته پژوهش» در کشور چقدر توانسته در تغيير نگاه مديران پژوهشي نسبت به تحقيقات مؤثر باشد؟
** هفته پژوهش به دليل آنکه فعاليتي نمادين است، توانسته تأثيرخوبي را در مديران پژوهشي ايجاد کند؛ براي آنکه در اين هفته جنب و جوش قابل توجهي در تمام نهادهاي کشور ايجاد مي شود و نوعي جمع بندي ازفعاليتهاي انجام گرفته در يک سال گذشته به عمل خواهد آمد. در همايشها، مسؤولان پژوهشي و پژوهشگران نهادها و سازمانهاي مختلف گرد هم مي آيند و از نظرهاي يکديگر مطلع مي شوند.

* حسين فرزانه
اشاره: اين مقال در صدد است، نسبت تفکر فلسفي با شخصيت انساني را مورد توجه قرار دهد. در ميان نسبتهاي مختلف که ميان

* فاطمه محمدي
دو گروه همواره در برابر مسايل ديني صف آرايي مي کنند؛ گروهي از آن حمايت کرده و درصدد اثبات آن هستند و گروهي با آن

دانشنامه امام حسين(ع) از مهمترين دستاورد هاي پژوهشکده علوم و معارف حديث در تاريخ چهارده ساله اين مرکز علمي است.به گزارش رسا، حجةالاسلام والمسلمين محمدي ري شهري، رئيس پژوهشکده علوم و معارف حديث، در مراسم رونمايي از دانشنامه امام حسين(ع) که با حضور آيةا... صافي گلپايگاني از مراجع تقليد و دکتر علي لاريجاني رئيس مجلس شوراي اسلامي برگزار شد، گزارشي از روند تدوين دانشنامه امام حسين(ع) ارايه کرد. وي گفت: دانشنامه امام حسين(ع) از مهمترين دستاورد هاي اين پژوهشکده است که در تاريخ چهارده ساله اين مرکز علمي تدوين شده است.مؤلف دانشنامه امام حسين(ع) ادامه داد: اصلي ترين ويژگي اين دانشنامه، بازنگري تخصصي زندگي امام حسين(ع) بوده است که با هدف تحريف زدايي از عاشورا صورت گرفته است.وي همچنين از تدوين دانشنامه هاي گوناگون در اين مرکز حديثي خبر داد و افزود: تاکنون چهارده جلد دانشنامه تحليلي قرآن و حديث تدوين شده است، همچنين کار تدوين دانشنامه هاي امام علي(ع) و عدل الهي نيز ادامه دارد.رئيس پژوهشکده علوم و معارف حديث تدوين دانشنامه هاي امام مهدي(عج)، تفسير مأثور و فقه را از برنامه هاي آينده اين پژوهشکده اعلام کرد.

آفريقاي جنوبي سه گونه دانشگاه را در خود جاي داده است: دانشگاه هاي سنتي، دانشگاه هاي جامع و دانشگاه هاي تکنيک که دانشگاه استلن بوش در گونه دانشگاه هاي سنتي جاي دارد. اين دانشگاه که سومين دانشگاه برتر آفريقايي است در سال 1866 ميلادي تأسيس شده است. زمان تأسيس سه دانشگاه برتر اين کشور به قرن نوزدهم و حتي قبل تر باز مي گردد؛ اما با ورود استادان و محققان بومي به اين دانشگاه ها، مسير آموزش و تحقيق براي هميشه تغيير کرد. در اين سالها بود که تمرکز بر روشهاي دانشجومحور، برقراري ارتباط سازنده با دانشگاه هاي مطرح جهان، بازگشت استادان بومي آفريقاي جنوبي به کشورشان و انجام تحقيقات جامع در رشته هاي مختلف، در برنامه مديران دانشگاه ها قرار گرفت. با وجود اينکه اين دانشگاه، در کنار دانشگاه هاي شناخته شده اي از قبيل دانشگاه کيپ تاون و دانشگاه کيپ غربي قرار دارد، تعداد تقاضاهاي ثبت نام آن در هر ترم تحصيلي، از اين 2 دانشگاه بيشتر است.
دانشگاه استلن بوش در حال حاضر 21 هزار و 973 دانشجو دارد که از اين ميان، 15 هزار و 729 نفر در مقطع کارشناسي و 6 هزار و 243 نفر نيز در مقطع کارشناسي ارشد در حال تحصيل اند.
يکي از نکات جالب توجه درباره دانشگاه استلن بوش، شهرت اين دانشگاه در حوزه تحقيقات و برگزاري همايشهاي بين المللي با حضور متخصصان هر رشته است. شايد يکي از دلايل اصلي که توجه داوطلبان تحصيل در خارج از کشور را به خود جلب مي کند، همين نکته باشد. چرا که مطمئناً بسياري از آنهايي که مي خواهند براي ادامه تحصيل و ساختن آينده حرفه اي روشن به کشورهاي ديگر بروند، توجه چنداني به دانشگاه هاي قاره آفريقا ندارند. آنها تصور مي کنند تمام کشورهاي اين قاره، در اکثر مواقع در فقر، جنگ و سؤ تغذيه دست و پا مي زنند در صورتي که آفريقاي جنوبي، در حال حاضر يکي از قدرتهاي منطقه و از کشورهاي مهم و پيشرفته جهان به حساب مي آيد. از آنجا که يکي از لازمه هاي پيشرفت و توسعه پايدار، حضور نيروي متخصص است و دانشگاه، اصلي ترين محل علم آموزي اين متخصصان، دانشگاه هاي کشور آفريقاي جنوبي، با سرمايه گذاري دولت خصوصاً پس از استقلال، پيشرفت چشمگيري داشته اند.
هر ساله کنفرانس هاي علمي بسياري به ميزباني دانشکده هاي مختلف دانشگاه استلن بوش در اين دانشگاه برگزار مي شود. مسؤولان اين دانشگاه با در نظر گرفتن سختي هاي زندگي در يک کشور خارجي براي دانشجويان بين المللي دانشگاه، امکانات رفاهي بسياري در نظر گرفته اند. يکي از اين امکانات، استفاده از خوابگاه در تمام سالهاي تحصيل، تخفيف ويژه استفاده از وسايل حمل و نقل عمومي و همچنين، بورس ها و کمک هزينه هاي تحصيلي است؛ بورس هايي که در همان مرحله سرنوشت ساز مطالعه مدارک و اهداف داوطلبان براي تحصيل در دانشگاه استلن بوش، تعيين مي شوند. زبان تحصيل در اين دانشگاه، انگليسي است و داوطلباني هم که در اين دانشگاه پذيرفته مي شوند، در جلسه مصاحبه تلفني با مسؤولان دانشگاه بايد تسلطشان به زبان انگليسي را نشان دهند.

*شيدا اميني
اشاره: چندي است در مغرب زمين بحث از فلسفه براي کودکان و فلسفه با کودکان و مفاهيم مشابه مي رود. در ديار ما هم چندين نهاد به اين موضوع مهم توجه نشان کرده اند. در مقال زير سعي مي شود بر برخي از مباني فکري اين جريان ها اشاره شود.
*فلسفه؛ يک مفهوم با معاني متعدد
هنگامي که از فلسفه سخن به ميان مي آوريم، چندين معناي مختلف از آن به ذهن متبادر مي شود. گاهي منظور از فلسفه همان جريانها و مکتبهايي است که در اين بيست و پنج سده رشد کرده اند و ذهن و زبانهاي بسياري را به خود مشغول داشته است.در اين معنا فلسفه را با افرادي چون افلاطون، ارسطو، آگوستين، توماس آکوئيني، ابن سينا، خواجه نصير، دکارت، لاک، هيوم، اسپينوزا، بارکلي، نيچه، هايدگر، هوسرل، کواين، راسل و رالز مي شناسيم. به تعبير ديگر در اين معنا از فلسفه، فلسفه با تاريخ فلسفه يکي در نظر گرفته مي شود.مي گويند زماني از راسل پرسيدند که فلسفه چيست و وي جواب داد فلسفه آن چيزي است که در گروه هاي فلسفي تدريس مي شود! در اين معنا فلسفه با تاريخ و نهادها و گروه هاي فلسفي شناخته مي شود. اما فلسفه معناهاي ديگري را هم با خود به همراه دارد.
اين مفهوم در واژه به معناي دوستداري دانش و معرفت است و هرکس که حبي از معرفت و دانش داشته باشد، از اين دريچه مي تواند فيلسوف نام بگيرد. در اين جا ما نقل قولهاي مهم از پدران فلسفه جهان يعني افلاطون و ارسطو داريم که آنها تأکيد مي کنند فلسفه و دانش با شگفتي و حيرت آغاز مي شود و کسي که به اين دو حالت دچار نشود، بهره اي از فلسفه نبرده است. اين تعريف از فلسفه را مي توان عام ترين معنايي دانست که از فلسفه موجود است زيرا با آن بسياري از علوم و معارف نظري و عملي ديگر را هم مي توان ذيل اين عنوان وسيع گنجانيد. جالب اينکه تاريخ معرفت بشري به ما نشان مي دهد در طول تاريخ هم بسياري از معارف را ذيل فلسفه تعريف مي کردند و تنها در اوان جهان جديد ما شاهد جدايي تدريجي علوم از يکديگر هستيم.معناي ديگر فلسفه تفکر انتقادي است.فلسفه سعي مي کند به ما شيوه درست تفکر را نشان دهد و ما را بدان سمت سوق دهد که تفکر را از انواع و اقسام آموزه هاي شبه عقلاني جدا کنيم.
فلسفه در يک مقام کلان به روش و مضمون و رويکرد و رهيافت فلسفي هم تقسيم مي شود. روش فلسفي همان روش منطقي و نظري است که در بسياري از معارف ديگر هم وجود دارد. موضوع فلسفه هم هرچيزي از جهان و انسان تا معرفت انساني و وجوه مختلف وي و نسبت جهان و انسان و همچنين مصنوعات بشري مي توانند باشند.
رهيافت و رويکرد فلسفي هم در دل مکتبهاي مختلف معنادار مي شوند که هريک مشي و شيوه خاصي را براي مواجهه با پرسشهاي فلسفي به ما پيشنهاد مي کنند. بنابراين هنگامي که از فلسفه سخن به ميان مي آوريم، بايد مشخص کنيم که منظورمان از فلسفه آيا روش فلسفي و يا مضامين فلسفي و يا رهيافتها و رويکردهاي فلسفي است. اين نکته اي است که هنگامي که محور بحث خود را فلسفه براي کودکان هم قرار مي دهيم، بايد بدان توجه بسياري مبذول داريم.
*فلسفه براي کودکان چيست؟
فلسفه براي کودکان رويکردي در آموزش کودکان و نوجوانان است که مهارتهايي را براي پرورش قواي ذهني کودکان معرفي مي کند. براي مشخص کردن وجوه مختلف اين رويکرد، بايد مواضع کلي آن را نسبت به برخي از مفاهيم مشخص کنيم.
اول آنکه فلسفه براي کودکان نگاهي ويژه به مفهوم کودک و نوجوان دارد. برخي از مکتبهاي نظري کودکان را فاقد حس کافي براي فهم مفاهيم و منطق دروني گفتار مي دانند و برخي از مکاتب ديگر خلاف اين موضوع را مطرح کرده اند زيرا اولاً آنها به خوبي با شگفتي و تحير آشنا هستند و هرچه را که مي بييند با حيرت و شگفتي و تعجب نگاه مي کنند و ثانياً از برخورد تعصب آميز با رخدادها و پديده ها اجتناب مي ورزند و ثالثاً ذهن آرامتر و آماده تري را براي يادگيري مفاهيم نظري دارند. در اين مقام کودک و نوجوان فردي تعريف نمي شود که نمي تواند مفاهيم نظري و استدلال درست را تشخيص دهد، بلکه وي فردي است که اگر در مسير مهارت و تمرين درست قرار گيرد، مي تواند تفکر درست و بهينه را بياموزد.
در گام بعد تعريف اين مکتب از فلسفه، فلسفه به مثابه مکتبها و نحله هاي فلسفي نيست، بلکه به فلسفه به مثابه شيوه درست تفکر انتقادي و تفکر درست نگاه مي کند. در اينجا ما نمي خواهيم فلسفه آکادميک را ياد بگيريم، بلکه مي خواهيم با اتخاذ تفکري درست زندگي بهتري را براي کودکانمان که سرنوشت سازان ِجهان آينده ما هستند رقم بزنيم. بنابراين معنايي حداقلي از فلسفه که در بند پيش در وصفش کوشيدم، مدنظر افرادي چون ليپمن و شارپ است که به اين رويکرد توجه نشان داده اند.
از سوي ديگر در اين جا ما نمي خواهيم صرفاً آموزه هايي را براي کودکانمان واگويه کنيم، بلکه قصد داريم مهارتهايي را براي آنکه آنها شهروندان بهتري در آينده بشوند آموزش دهيم. به همين دليل است که تنها 20 درصد از آموزه هاي اين جريان را بحثهاي نظري تشکيل مي دهند و بقيه به مهارتها و کندوکاوهايي پيوند دارند که اين ها مي توانند قواي شناختي کودکان ما را افزايش دهند.
پيشتازان فلسفه براي کودکان بسيار از جان ديوئي متأثر هستند و وي کسي است که در صدد است از فلسفه و علم و همه معارف بشري به گونه اي استفاده کند که اينها به پيشبرد بيشتر و بهتر آموزش و سياست و فرهنگ منجر شوند. در اين گستره تفکر انتقادي نيز براي پيشرفت قواي ذهني کودکان و نوجوانان به گونه اي به استخدام در مي آيد تا آنها بتوانند شهروندان بهتر و مفيدتري باشند.

وزير علوم، تحقيقات و فناوري جزئيات چارت جديد اين وزارتخانه را تشريح کرد.کامران دانشجو گفت: بزرگترين تغيير در چارت وزارت علوم مربوط به ادغام معاونتهاي پژوهش و فناوري است.به گزارش مهر، وزير علوم افزود: اعتقادم اين است که پژوهش در راستاي فناوري است و بحث فناوري تا مرحله نيمه صنعتي در سازمان پژوهشهاي علمي و صنعتي پيگيري مي شود بنابراين با وجود اين سازمان دليلي ندارد که معاونت فناوري از معاونت پژوهشي جدا باشد.وي درباره معاونت دانشجويي نيز گفت: من امور مربوط به دانشجويان را در چارت جديد فراتر از امور دانشجويي در گذشته ديده ام و معاونت دانشجويي را احيا کردم.

* مجتبي عظيمي
با وجود تمامي تلاشهايي که در طي سالهاي اخير و به ويژه در برنامه سوم توسعه به وضعيت پژوهش و پژوهش محوري و انجام تلاشهاي ارزنده براي ارتقاي جايگاه و شان مقام پژوهشگران انجام گرفته است، اما هنوز اين قافله از قطار شتابان توسعه جهاني فاصله اي بسيار دارد.
شايد بتوان مهمترين دلايل اين مهم را در عواملي چون فقدان انسجام و ارتباط منسجم و منطقي بين مؤسسات تحقيقاتي و واحدهاي صنعتي، نبود نظام صحيح و مطلوب در زمينه توزيع اعتبارات پژوهشي، فقدان سياستگذاري مشخص و متمرکز در پژوهش و عدم تمرکز در اجراي آن، فقدان بستر مناسب براي شکل گيري و رشد تحقيقات کاربردي و توسعه اي، عدم ضوابط منسجم و قابل اجرا در سياستهاي حمايتي از محققان و پژوهشگران، کمبود نيروي انساني پژوهش و... جستجو کرد.امروزه ديگر علي رغم تأکيد بسياري که بر ضرورت به بازي گرفتن بخش خصوصي در توسعه تحقيقات مي شود اشاره به اين مسأله نيز همچنان حايز اهميت است که ديگر علم نوين، بزرگتر و پرهزينه تر از آن شده که بتواند بدون پشتوانه مالي دولتي براي مدتي طولاني باقي بماند.
اين در حالي است که بر اساس برآورد يونسکو تعداد دانشمندان و مهندسان تحقيق و توسعه در يک ميليون نفر جمعيت در سال 1990 در کشورهاي در حال توسعه 189 نفر و در کشورهاي پيشرفته 3694 نفر و هزينه هاي تحقيق و توسعه به ترتيب 18/3 ميليارد دلار و 434/3 ميليارد دلار بوده است. سهم توليد فناوري کشورهاي اتحاديه اروپايي، آمريکا و ژاپن در سال 1993 بر اساس جوايز امتياز اعطا شده اروپايي و آمريکايي حدود 92 درصد از کل توليدات فناوري جهان بوده است.
کشورهاي در حال توسعه 0/65 درصد از توليد ناخالص ملي خود را صرف تحقيقات مي کنند. در برخي از کشورهاي غربي هزينه تحقيقات براي هر شهروند 900 دلار است؛ اما اين ميزان در کشور ما کمتر از 5 دلار بوده است. تا چند سال پيش سهم پژوهش از بودجه سرانه کشور زير 0/5 درصد بود که اين سهم در کشورهاي توسعه يافته 1/52 درصد در کشورهاي در حال توسعه يک درصد و در ژاپن و ايالات متحده آمريکا 2/5 درصد بوده است. جالب تر از آن اينکه بدانيم ميزان بودجه تحقيقاتي کشورهاي عربي يک ميليارد و 700 ميليون دلار اعلام شده است و اين رقم برابر با هزينه اي است که دانشگاه هاروارد براي بخش پژوهشي خود در نظر گرفته است.
سرانه تحقيقات براي هر نفر در کشورهاي عربي 4 دلار در سال برآورد مي شود، در حالي که اين رقم در آمريکا 930 دلار، در چين 39 دلار و در هند 19 دلار اعلام شده است.
چنانکه اشاره شد کارشناسان بر اين باورند به نظر مي رسد سرانه پژوهش در ايران با توجه به شاخص هايي مانند؛ ميزان اعتبارات دانشگاه ها و تعداد مراکز پژوهش، اختصاص 3 درصد اعتبارات جاري دستگاه هاي اجرايي براي پژوهش و... رقم سرانه پژوهش براي هر ايراني رقمي کمتر از 5 دلار باشد. هر چند در مواردي اين رقم حداکثر 10 دلار اعلام شده است که در حالتي منطقي مي توان رقمي بين 4 تا 10 دلار را به عنوان سرانه پژوهش کشورمان در نظر گرفت که در مقايسه با برخي کشورهاي منطقه رقم اميدوارکننده اي محسوب نمي شود و جداي از اين، فاصله بسيار کشورمان با کشورهاي توسعه يافته و يا در حال توسعه، ضرورت توجه بيشتر به اين موضوع را نشان مي دهد.
بر اين اساس با توجه به افقي که در سند چشم انداز ايران 1404 براي کشورمان در نظر گرفته شده است، وضعيت فعلي نمي تواند چشم انداز اميدوارکننده اي از وضعيت توسعه پژوهش در کشور را ارايه دهد. در کشور ما پژوهش حتي در دانشگاه ها و مؤسسات آموزشي و تحقيقاتي نيز هنوز کاملاً نهادينه نشده است و بسياري از مؤسسات، حتي بودجه، ساختمان يا کارکنان مستقلي براي پژوهش ندارند و علي رغم توجه مناسب مسؤولان و جهش قابل توجه در اين زمينه تا رسيدن به جايگاه مناسب راه بسيار زيادي مانده است و در واقع مي توان گفت هرچه در اين زمينه کار مناسب صورت گيرد، به جهت بازدهي بالا و تأثير اين بازدهي، تا رسيدن به جايگاه مناسب راه زيادي مانده است.
فراموش نکنيم رابطه توسعه و پژوهش بودجه پژوهش، مديريت پژوهش و نيروي انساني پژوهش سه رأس مثلثي هستند که مرکز ثقل آنها نقطه برخورد و نقطه عطف وجود هر سه آنها به ميزان لازم و در حد تعادل است. در اين نقطه است که ما انتظار داريم به اهداف خود دست يابيم. نبود يکي از 3 شرط اساسي فوق باعث نقصان در کار و نرسيدن به نتيجه دلخواه و مطلوب مي شود.
علم، ديگر پيشينه انفرادي و حرفه اي که به تنهايي انجام مي شود، نيست و اکنون علم، به علم بزرگ تبديل شده است و علم بزرگ براي آن که به طور مطلوب عمل کند، به ساختار سازماني دايمي نياز دارد. اين بدان معني است که علم به پول کلان و تداوم احتياج دارد و نمي تواند به کمکهاي مالي متناوب حاميان اتفاقي وابسته باشد. امروزه احتمالاً هيچ پروژه علمي وجود ندارد که بتواند بدون کمک مالي دولت اجرا شود. از طرف ديگر هيچ تصميم دولتي نمي تواند بدون پژوهش مقدماتي علمي و اعلام خطرهاي علمي مداوم اتخاذ شود و به اجرا درآيد و دقيقاً به اين علت است که ساختار دولت و قدرت حکومت در عمليات روزانه خود هر چه بيشتر به پژوهش علمي وابسته مي شوند، در عمل هيچ رشته اي از فعاليتهاي حکومتي يا توسعه صنعتي خصوصي وجود ندارد که دانش مان بر آن بي تأثير باشد.