* غلامرضا قلندريان

«ديميتري مدودف» رئيس جمهور روسيه و «آنگلا مرکل» صدراعظم آلمان روز گذشته اعلام کردند قدرتهاي جهان در آستانه تصويب کردن دور جديدي از تحريمها عليه ايران و برنامه هسته اي اين کشور قرار دارند.
هرچند شنيدن سخنان مذکور از زبان مقامهاي آلمان و ديگر اعضاي گروه 1 + 5 دور از انتظار نيست، اما مواضع متزلزل مسکو ابهامها و ترديدهاي جدي را در ارتباط با مواضع دولتمردان روس در اذهان ايجاد مي کند. فراز و فرود رابطه ايران و روسيه در موضوع هسته اي از قبيل تعلل در راه اندازي نيروگاه بوشهر، عدم تحويل سامانه اس- 300 و همراهي با کشورهاي غربي در پرونده هسته اي از جمله مواردي است که در ماه هاي اخير مخالفت رسانه ها و برخي دولتمردان ايراني را عليه مسکو سبب گرديده است، به نحوي که مسؤولان جمهوري اسلامي ايران را بر آن داشت تا با لحني تندتر نسبت به گذشته مقامهاي کرملين را نسبت به عواقب سياستهاي ضد ايراني آگاه نمايند.
نگاه روسيه به موضوع هسته اي ايران از دو منظر اقتصادي و سياسي قابل ارزيابي است. آنها بر اين باورند که اگر مسکو در شرايط کنوني بخواهد تعامل خود را با ديگر بازيگران بين المللي از منظر قدرت مطرح نمايد، ناگزير بايد بر اساس مؤلفه هاي قاعده بازيها عمل کند. در مقطع کنوني حمايت مطلق روسيه از ايران مي تواند به مثابه پاشنه آشيل آمريکا در منطقه ارزيابي گردد و واشنگتن در مقابل برخي خواسته هاي روسي بر خلاف ميل و اراده خود تمکين نمايد.
از سوي ديگر، دولتمردان مسکو اين موضوع را به خوبي تحليل کرده اند که جمهوري اسلامي ايران در سالهاي آتي نيازمند توسعه و گسترش پروژه هاي هسته اي خود مي باشد، لذا اين بازار نيز بايد با فناوري روسي مديريت گردد تا از منافع اقتصادي آن برخوردار گردند.
«الکساندر روميانتسف» رئيس آژانس فدرال انرژي اتمي روسيه در مسکو، در تاريخ 21 دسامبر 2004 اعلام داشت: فدراسيون روسيه مي تواند هفت نيروگاه اتمي ديگر به ارزش 10 ميليارد دلار در جمهوري اسلامي ايران احداث نمايد. اظهارات فوق مؤيد آن است که تداوم حضور در بازار هسته اي ايران که نقش مهمي در کسب درآمدهاي ارزي روسيه دارد، براي اين کشور بسيار حايز اهميت بوده و مقامهاي روسي با جدا کردن اين مقوله از برنامه هاي هسته اي ايران، به سختي حاضر به رها کردن آن در مقابل فشارهاي سياسي و مشوقهاي اقتصادي آمريکا و اروپا خواهند بود.
بدون ترديد، حمايت محدود از ايران بر اساس مدل سياست خارجي مدودف نمي تواند با هزينه ايجاد چالش بين مسکو و بلوک غرب پيگيري گردد.
طرف روسي همواره تلاش کرده است در مقابل انتقادهاي ايران نسبت به حمايت از تحريمها و رأي دادن به 3 قطعنامه در شوراي امنيت بر اين موضوع تأکيد نمايد که کشورهاي غربي پيش نويس قطعنامه تندي را تهيه کرده بودند، ولي با اصرار ما تعديل گرديد، اما در نهايت به قطعنامه رأي دادند.
به نظر مي رسد، همسايه شمالي در امتيازگيري از غرب گامهاي اساسي را برداشته و اينک نقش ايران براي اين کشور به يک شريک فرودست تبديل گرديده است، به گونه اي که حتي در کنفرانس اخير هسته اي که رئيس جمهوري اسلامي ايران در آن خواستار تعليق عضويت قدرتهاي هسته اي از آژانس شده بود، اين روسها بودند که عليه کشورمان موضع گرفتند. مدودف رئيس جمهور، پوتين نخست وزير و لاوروف وزير امور خارجه تا کنون بارها ايران را تهديد کرده اند. همزماني اين مواضع با توافقهاي آمريکا و روسيه در مورد طرح سپر دفاع ضد موشکي و پيمان هسته اي سالت 2 ، بي توجهي کاخ سفيد به گرجستان و حمايت نکردن از پيوستن اعضاي جديد به ناتو، اين موضوع را آشکار مي کند که ايالات متحده آمريکا براي جذب روسها در بازي ديپلماتيک خود با ايران سرمايه گذاري وسيعي کرده است. بر همين مبنا، برخي از تحليلگران اعتقاد دارند با توجه به عدم موفقيت کاخ سفيد در خاورميانه و صلح فلسطين- اسرائيل، اوباما اميدوار است زمينه همکاري راهبردي مؤثر با مسکو در مسائل مختلف جهاني از جمله موضوع هسته اي ايران، فراهم شود.
بنابراين، دستگاه ديپلماسي ايران بايد با نگاه واقع بينانه و باتوجه به فرو غلتيدن روسها به دامن غربيها، بيش از اين در تعامل با مسکو تعلل نورزد، بلکه بايد با مواضعي قاطعانه نقش روسها را در ديپلماسي هسته اي کم رنگ نموده و با جايگزيني دو بازيگر يعني برزيل و ترکيه و همين طور چين، بر کاهش مراودات با روسها تأکيد نمايد تا آنها تصور نکنند فعاليتهاي هسته اي ايران گروگان مسکو بوده و مي توانند با هر واکنشي ايران را به دنبال خود بکشند.
روسها بايد بدانند ادامه رويه جاري، آينده اي مبهم را پيش روي روابط دو جانبه با ايران قرار مي دهد. يادآوري اين حقيقت تاريخي براي روسها ضروري است که اهميت استراتژيک ايران نزد جهانيان به مراتب فراتر از سرزمينهاي يخ بسته روسي است و اگر چرخشي در تحولات سياسي جهان حادث شود، جايگاه جمهوري اسلامي ايران در معادلات جهاني به طور اساسي متفاوت خواهد بود.