|
* تکتم بهاردوست
در حالي که روند رو به رشد توليدات علمي کشور در سال هاي اخير و تبليغات گسترده در زمينه دستاوردهاي علمي کشور در کنار
تأکيدات مکرر مسؤولان عالي بر اهميت پژوهش و ضرورت تحقق سهم پيش بيني شده اين بخش طبق قانون برنامه چهارم، اميدها و انتظارات زيادي را براي افزايش مناسب اعتبارات اين بخش برانگيخته بود، بررسي لايحه بودجه 89 نشان مي دهد سهم اختصاص يافته به بخش پژوهش در لايحه بودجه در مقايسه با سهم پيش بيني شده بخش پژوهش در پايان برنامه چهارم توسعه هم که سه درصد توليد ناخالص داخلي است، فاصله بسياري دارد.
بودجه هاي پژوهشي البته در تمام اين سالها بودجه هاي بحث برانگيزي بوده اند. نحوه هزينه کرد، ميزان بهره وري و بررسي دستاوردهاي بودجه هاي پژوهشي، پاي ثابت بحث هاي رسانه اي است.
به همين بهانه وبا موضوع بودجه مؤسسات آموزشي با دکتر نصيري عضو کميسيون آموزش و تحقيقات مجلس گفتگو کرده ايم که خود از استادان برجسته دانشگاه و دانشمندي صاحب نام در عرصه هاي علمي است.
* آقاي دکتر، مي خواهيم در اين گفتگو درباره بودجه اي صحبت کنيم که نظام براي پيشبرد دانش هزينه مي کند. لطفاً در اولين قدم براي خوانندگان ما تشريح کنيد که اساسا چند رديف بودجه براي اهداف علمي در بودجه سالانه پيش بيني مي شود؟
** در حدود 240 رديف در قانون بودجه سالانه داريم که عمده اين رديفها مربوط به فصل علم و فناوري است. البته علت زياد بودن رديفهاي اين فصل به دليل تخصيص رديفهاي مستقل به دانشگاهها و مراکز پژوهشي است. البته زياد بودن تعداد رديفها به معني بالا بودن سطح اعتبارات مربوطه نيست. در واقع حدود 180 رديف از رديفهاي بودجه مربوط به فصل علم و فناوري است، اما بخش ناچيزي از بودجه کل کشور به اين فصل اختصاص دارد.
* از بودجه پژوهشي ونحوه هزينه کرد آن ورشد احتمالي آن در سال هاي اخير ونيز جايگاه آن در برنامه پنجم بفرماييد؟
** امر پژوهش عمدتاً در دانشگاهها و مراکز پژوهشي وابسته به آنها صورت مي گيرد. دليل اين امر وجود استادان، محققان و همچنين دانشجويان کارشناسي ارشد و دکتري در اين نهادهاست. همچنين آزمايشگاههاي تحقيقاتي مجهز شبکه هاي علمي از ديگر عوامل رشد و بالندگي پژوهش در دانشگاهها و مراکز پژوهشي است.
البته معني اين واقعيت اين نيست که بودجه پژوهشي کل کشور نيز عمدتا به اين نهادها تخصيص مي يابد. مراکز تحقيقاتي ساير وزارتخانه ها بخش قابل توجهي از اعتبارات پژوهشي کشور را جذب مي کنند. تقريباً 80 درصد بودجه پژوهشي کشور خارج از دانشگاهها و مراکز پژوهشي وابسته به آنها هزينه مي شود و تقريباً همين مقدار کار تحقيقاتي در دانشگاهها و بخش تحقيقات وابسته به آنها صورت مي گيرد!
در بودجه سال 89 حدود دو هزار ميليارد تومان بودجه براي امر پژوهش کل کشور اختصاص يافته است. البته اين به غير از بودجه اي است که در شرکتهاي دولتي و غيردولتي هزينه مي شود و يا درصدهايي که از سرجمع بودجه دستگاهها به پژوهشهاي خاص اختصاص مي يابد.
در سالهاي اخير بودجه پژوهشي افزايش داشته است، اما اين افزايش با احتساب تورم و افزايش هزينه ها قابل توجه نبوده است. به خصوص با توجه به اينکه در برنامه پنج ساله چهارم که سهم اعتبارات پژوهشي را حدود 2/5 درصد توليد ناخالص ملي پيش بيني کرده بود، اين افزايش ها به هيچ وجه متناسب با اين پيش بيني نبوده است.
به عنوان مثال، در سال 88 بودجه پژوهشي کل کشور حدود هزار و 600 ميليارد تومان بوده است و با وجود افزايش آن در سال 89 به دو هزار ميليارد تومان، تنها 35 صدم درصد توليد ناخالص ملي را به 42 صدم درصد رسانده است و فاصله آن با دو و نيم درصد فاحش است.
بايد توجه داشت که از سرجمع بودجه عمومي لايحه بودجه دولت براي سال 89 حدود 14 هزار ميليارد تومان به دليل مغايرتهاي قانوني و يا عدم تحقق حذف گرديد، اما باوجود اين کاهش، مجلس تلاش کرد اين افزايش نسبت به سال 88 اتفاق بيفتد، اما براي رسيدن به حد پيش بيني شده در قانون برنامه چهارم به جاي افزايش 27 درصدي، بايد حدود 600 درصد اعتبارات پژوهشي افزايش يابد!
البته بايد برنامه ريزي و سياستگذاريهاي لازم نيز براي جذب اين بودجه صورت گيرد. فاصله آشکار لايحه بودجه و ميزان مقرر در برنامه پنجم به قطع و تعيين تأثير خود را در رشد توليدات علمي کشور گذاشته است.
به عبارت ديگر، اگر برنامه چهارم در حد مصوب در مقام اجرا تحقق پيدا مي کرد، توسعه علمي کشور با شرايط فعلي بسيار متفاوت بود. بايد دلايل عدم تحقق برنامه چهارم را در حوزه پژوهش دقيقاً کالبد شکافي کرد و وجوه مختلف آن را آسيب شناسي نمود، در غير اين صورت پيش بيني سه درصدي سهم پژوهشي از توليد ناخالص ملي که در سياستهاي ابلاغي مقام معظم رهبري اعلام شده و در برنامه پنج ساله پنجم نيز به آن تأکيد شده است، دچار همان سرنوشت برنامه چهارم خواهد شد.
* با فرض اينکه همه اين بودجه تمام و کمال، استحصال شد، چند درصد اين بودجه دقيقاً صرف پژوهش مي شود وچه نهادهايي متولي خرج کرد اين بودجه پژوهشي هستند؟
** متأسفانه بودجه پيش بيني شده در بودجه سنواتي به دلايل مختلف به امر پژوهش اختصاص نمي يابد. يک دليل عدم تخصيص صد درصد اعتبارات اين است که معمولاً بخش قابل توجهي کسري در بودجه سالانه اتفاق مي افتد و دليل ديگر، عدم هزينه کرد بودجه مربوطه به دليل نياز دستگاهها در هزينه اي است که بخش از بودجه پژوهشي قرباني مي گردد.
دانشگاهها و مراکز پژوهشي وابسته به آنها معمولاً هر سال به اندازه کافي کسري بودجه دارند که ناچار بخش قابل ملاحظه اي از بودجه پژوهشي را صرف آنها بکنند. مشکل ديگر دوگانگي در حوزه نظام پژوهشي کشور و تداخل مأموريتهاست. معاونت علمي و فناوري رياست جمهوري سالانه بخشي از اعتبارات پژوهشي کشور را درست در جهت سرفصل هايي که وظايف مشروح وزارت علوم، تحقيقات و فناوري است، هزينه مي کند، به عبارت ديگر، اگرچه در چارچوب قوانين مربوط به نظام علمي و تحقيقاتي کشور، وزارت علوم، تحقيقات و فناوري متولي امور مربوط به اين امور، اما لکن در عمل دستگاههاي موازي و با مأموريتهاي مشترک ايجاد شده است.
* در سند چشم انداز 20 ساله نظام، ايران بايد جايگاه اول علمي را درسطح منطقه پيدا کند، در حالي که حداقل چهار سال از آغاز حرکت براي تحقق سند چشم اندازمي گذرد، شما افق هاي پيش رو را براي رسيدن به تصويري که سند براي جايگاه علمي ايران ترسيم شده، چگونه مي بينيد؟
** اهداف سند چشم انداز 20 ساله کاملاً واقع گرايانه و عملي است، اما بايد تمهيدات لازم در برش هاي پنج ساله به عنوان برنامه هاي پنج ساله و همچنين برشهاي يک ساله يعني قانون بودجه سنواتي کشور براي عملياتي کردن مرحله اي آنها انديشيده شود.
با توجه به چهار سال گذشته، عليرغم مشکلات موجود و عدم تخصيص اعتبارات پيش بيني شده، در برخي از شاخص ها وضعيت نسبي کشور در مقايسه با منطقه رضايت بخش بوده است. اين بدان معني است که اگر طبق برنامه حرکت کنيم و منابع مالي را به درستي مديريت کنيم، دستيابي به هدفگذاريهاي صورت گرفته، امکانپذير است.
* نوعي کندي وسنگيني در نهادهاي علمي ديده مي شود که به نظر مي رسد مي توان با بهبود مديريت ها وهزينه کارکردها آن را اصلاح کرد شما به عنوان کسي که از يک نهاد علمي وارد مجلس شده ايد وبه عنوان کسي که از نزديک با فرايند توليد علم در ايران درگير بوده وآگاهي دارد،موانع شتاب در رشد علمي را چه مي دانيد؟
** ببينيد، توسعه علمي به امر پ ژوهش و نوآوري وابسته است. عوامل مؤثر در تحقيقات علاوه بر حضور پژوهشگران و نخبگان علمي و امکانات و تجهيزات آزمايشگاهي، با مديريت منابع مالي و برنامه ريزي ارتباط مؤثر دارد. هدايت به اهداف پژوهشي پيش بيني شده، ايجاد انگيزه در محققان، حمايت مالي از دانشجويان تحصيلات تکميلي و کاهش دغدغه معيشتي آنان، شناسايي و معرفي اولويتهاي پژوهشي کشور، تعريف هسته هاي پژوهشي، ايجاد مراکز پيشرفته تحقيقاتي، و خلاصه کلام، اعمال مديريت علمي عامل مهمي در زدودن موانع شتاب در رشد علمي است. |
