روز چهارشنبه 26 اردیبهشت 1403 خیلی آرام و بدون هیچ‌ گونه حادثه‌ای شروع شد اما پس از چندین ساعت تبدیل به روزی شد که در کمتر از یک ساعت یک رویداد جوی جان چند هموطن عزیز را به شکل ناباورانه‌ای گرفت و خسارت زیادی به زیرساخت‌های شهری و سرمایه ساکنان در مناطق مختلف شهر مشهد وارد کرد. روز چهارشنبه به دلیل ورود ابرهای همرفتی به همراه امواج مدیترانه‌ای رطوبت زیادی به منطقه تزریق شد. سامانه همرفتی همراه با یک جبهه سرد توسط یک سامانه تراز بالایی حالت دینامیکی گرفته و شدت بیشتر برای صعود و ابرهای ضخیم کومولونیمبوس را فراهم کرد. ابرهای کومولونیمبوس از نوع جوششی و ضخیم‌ترین نوع ابرهاست که از طبقات پایین تا بالای جو گسترده می‌شوند. این ابرها معمولاً دارای ریزش برف و باران سنگین همراه با رعد و برق هستند.

آیا بارش چهارشنبه جزو بارش‌های شدید و حدی است؟ 
یقیناً جزو بارش‌های فرین (حدی) محسوب می‌شوند ولی مشهد سابقه چنین بارش‌هایی را داشته است. البته من آمار بارش‌های لحظه‌ای را ندارم شاید با توجه به زمان کوتاه بارش جزو بارش‌های بی‌سابقه باشد. در علم هواشناسی و اقلیم‌شناسی برای مشخص کردن یک بارش فرین از تعیین آستانه‌های آماری استفاده می‌شود مثلاً آستانه 99 یا 95 درصد. وقتی می‌گوییم بارش آستانه 99 درصد بدین معنی است که از 100 تکرار اتفاقات 99تای آن‌ها کمتر از آستانه مورد نظر هستند و فقط یک مورد بالاتر از آن آستانه قرار دارد. حال بر اساس داده‌های روزانه 70 ساله، تقریباً این آستانه 33 میلیمتر محاسبه می‌شود (روزبارش بیشتر از 1 میلیمتر است). حال مقدار بارش اخیر طی 45 دقیقه در حدود 38 میلیمتر گزارش شده است. بر اساس آستانه صدک 99 می‌توان ادعا کرد بارش فوق جزو رویدادهای نادر و فرین بوده است. باید به این موضوع شرایط سریع صعود هوا و ایجاد بارش شدید لحظه‌ای را افزود. البته این به معنی این نیست که در برابر این دست از بارش‌ها ما باید دچار خسارت مالی و جانی شویم. شهر مشهد نمونه شدیدتر از این بارش را نیز داشته است. مثلاً بر اساس همین ایستگاه هواشناسی بیشترین بارش روزانه حدود 52 میلیمتر در سال 1998 (فروردین 1377) رخ داده است. علاوه بر این‌ها مشهد تجربه بارش‌های شدید اینچنینی را داشته است. به طور کلی موضوع بارش‌های روزانه در مناطق خشک بحثی پیچیده و متفاوت است. در واقع یکی از ویژگی‌های بارش‌های مناطق خشک ریزش حجم عظیمی از بارش سالانه در چند رویداد هواشناسی است. نگاهی بیندازیم به آمارهای درازمدت بارش مبتنی بر ایستگاه هواشناسی مشهد: بر اساس آمار هفتاد ساله ایستگاه هواشناسی سینوپتیک مشهد از سال 1951 تا آخر سال 2022 متوسط بارش این شهر حدود 246 میلیمتر با انحراف حدود 79 میلیمتر است. بالاترین بارش سالانه حدود 426 میلیمتر (سال آبی 55- 1354) و کمترین بارش حدود 92 میلمتر (سال آبی 02-1401) است. اگر بارش متوسط را حدود همان 246 میلیمتر بدانیم در روز چهارشنبه حدود 38 میلمیتر باران باریده است یعنی معادل 15 درصد بارش سالانه در حدود 48 دقیقه. شاید الان بهتر مقدار بارش را درک کرده باشید بنابراین زیرساخت‌های شهری در چنین شرایطی مانند سینک ظرفشویی منزل شما عمل می‌کنند با خالی کردن حجم آب زیاد در سینک، آب در سینک جمع می‌شود حتی شاید از آن سرازیر شود.
هر قدر هم این بارش‌ها شدید باشد باید طی بیش از هزار سال تجربه زندگی در شهری خشک و سرد مانند مشهد آموخته باشیم چگونه با کمترین آسیب‌پذیری در آن زندگی کنیم. به شدت در شهرهایمان برای افزایش توان شهری نیازمند تغییر سیستم مدیریت بحران به سمت مدیریت ریسک با استفاده از فناوری‌های روز هستیم. در واقع در شهرهایمان می‌بایست از زیرساخت‌های قوی و جدید ‌استفاده شود.  

پس دلایل ایجاد سیلاب سهمگین شهری چه بود؟
اگر ساده بخواهم بگویم رشد شهرنشینی و عدم‌توجه به ویژگی‌های ژئومورفولوژی (جهت و شیب منطقه)، تخریب مراتع و کوهپایه‌ها و حذف مسیل‌ها و خشک‌رودهای طبیعی، دخل و تصرف‌های دیگر مانند جاده‌سازی و دیوارکشی در راستای مسیر آب‌های جاری ناشی از بارش خود به تشدید سرعت و حجم رواناب حاصله می‌افزاید. با توجه به اینکه مشهد دارای اقلیمی خشک است من اینجا قصد دارم بیشتر صحبتم را متمرکز مسیل‌ها و خشک‌رودها کنم. به تصویر دقت کنید. این تصویر مربوط به سال 2004 است. درست در منطقه‌ای که سیلاب روانه شده، معبر آب‌های جاری ناشی از بارش‌های شدید است. تصویر را از سال‌های قدیم انتخاب کرده‌ام چون بارزتر است. برای درک بهتر رودخانه‌ها (مسیل‌ها و خشک‌رودها به رنگ آبی) را نیز روی آن قرار داده‌ام. همان طور که ملاحظه می‌کنید به جز رود اول (پیکان سبز رنگ) که به کانال وارد می‌شود؛ مابقی مسیرهای آب با سازه‌های انسانی روبه‌رو هستند. شدت این حجم از رواناب با توجه به دیوار‌کشی شدیدتر نیز شده است. آب پس از تجمع در پشت دیوار شیب زمین را به سمت آخرین رودخانه طی کرده است. در واقع در صورت نبودن دیوارکشی مربوط قاعدتاً آب از کوچه‌های مختلف جاری می‌شد و با حجم و سرعت بیشتر از یک مکان و به صورت تجمعی خارج نمی‌شد. در نقاط دیگر نیز که سیل جاری شده است. وضعیت به همین منوال است. به عنوان مثال بولوار نماز در راستای رودخانه‌ها و مسیل کشیده است. حال چند مسیر و کانال برای تعبیه آب‌های جاری در مسیل‌ها به رودخانه‌های فصلی و اصلی در نظر گرفته شده است؟ 
مسیل‌ها و یا خشک‌رودها یک نوع سیستم زهکشی طبیعی هستند که مانع تراکم آب در یک منطقه شده و آب جاری شده را به رودخانه‌های فصلی و نهایتاً اصلی هدایت می‌کنند و این منجر به جلوگیری از سیلاب‌ و ایجاد خسارت می‌شود. 
رشد شهرنشینی مشهد در سال‌های اخیر و تخریب سیمای طبیعی محیط برای تأمین جاده‌های حمل و نقل شهری و همچنین محلی برای سکنا گزیدن موجب کور شدن یا دست‌کم تغییر چنین کاربری‌هایی شده است. این رودخانه‌ها هنگام بارش‌های رگباری و شدید به جریان می‌افتند. 

سخن پایانی
ما در عصری همراه با تغییر اقلیم زندگی می‌کنیم. به دلایل تغییر اقلیم که آیا طبیعی است یا انسانی، این یک بحث دانشگاهی است که زود یا دیر مانند بسیاری از موضوعات مشخص می‌شود. 
مهم‌ترین ویژگی تغییر اقلیم بی‌نظمی رویدادهای هواشناسی است. هر چند که ماهیت هوا پر از رویدادهای منظم (سرمای زمستان و گرمای تابستان) و بی‌نظم (بارش‌های شدید در فصول مختلف و سرماهای شدید ناگهانی) است، اما آنچه جای تأمل و برنامه‌ریزی دارد، توجه به میزان آسیب‌پذیری شهری است. کارآزمودگان دانشگاهی شامل جغرافیدانان اعم از ژئومورفولوژیست‌ها یا اقلیم‌شناسان توان محاسبه و کمی‌سازی این موضوعات را دارند. ما باید نقشه میزان آسیب‌پذیری نسبت به مخاطرات طبیعی را برای نقطه نقطه شهر ترسیم و در طول زمان با مدیریت و برنامه‌ریزی اقلیمی سعی در کاهش آسیب‌پذیری و افزایش تا‌ب‌آوری شهری کنیم. این مهم بدون توجه به شناخت دقیق محیط طبیعی و آمایش سرزمین نشدنی است. یادمان باشد زود دیر می‌شود. انگار همین دیروز بود که در ۵فروردین ۱۳۹۸ بر اثر بارندگی‌های شدید در شهر شیراز در دروازه قرآن سیل ناگهانی جاری شد و جان بسیاری از هموطنان ما در این حادثه دلخراش گرفته شد. سعی کنیم با کمک عالمان و کارآزمودگان این حوزه از حجم خسارت‌ها بکاهیم.